Rusiya-Ermənistan qarşıdurmasının əsas paradoksu: Moskva Ermənistana nə qədər ucadan "Ukraynaya çevrilmə" deyirsə...

Yenixeberorg.biz: Dmitri Medvedev bir daha Rusiyanın siyasi arsenalından "yeni Ukrayna" formulunu çıxardı. Bu dəfə Ermənistanla bağlı. İranın Dövlət Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinə verdiyi müsahibədə o, hazırkı Ermənistan rəhbərliyinin seçdiyi siyasi vektorun "yaxşılığa aparmayacağını" bildirdi və respublika üçün ən pis ssenarini onun "yeni Ukraynaya" çevrilməsi kimi təsvir etdi. Bu, təsadüfi söz yanılması deyil və rus siyasətçisinin ilk belə ifadəsi də deyil. Moskva getdikcə İrəvanın müstəqil xarici siyasət seçimlərini dövlətin suveren qərarı kimi deyil, qaçılmaz olaraq fəlakətə səbəb olacaq təhlükəli bir təcrübə kimi təsvir edir.

Lakin bu, təbii bir sual doğurur: Rusiya nümayəndələri Ermənistanı Ukraynanın taleyi ilə bağlı dəfələrlə xəbərdar edirlərsə, bu xəbərdarlıqlarla nəyi nəzərdə tuturlar? Çünki "yeni Ukrayna" ifadəsi çoxdan adi siyasi müqayisə olmaqdan çıxıb. Rusiyanın rəsmi müzakirələrində Ukrayna ssenarisi artıq sadəcə geosiyasi dönüşlə deyil, müharibə, infrastrukturun dağıdılması, ərazi itkisi, böyük insan itkiləri və Rusiya ilə uzunmüddətli qarşıdurma ilə əlaqələndirilir. Ona görə də, yüksək vəzifəli bir Rusiya rəsmisi İrəvana "yeni bir Ukraynaya çevrilmə" dedikdə, bu, politoloqun akademik nəsihəti kimi deyil, çox ciddi bir siqnal kimi səslənir: Rusiyanın orbitindən çox uzaqlaşma!

Məhz ona görə də bu cür ifadələrin təkrarlanması xüsusi diqqətə layiqdir. Siyasətçi bir dəfə sərt metafora işlədirsə, bunu emosional ritorika kimi qəbul etmək olar. Belə bir konstruksiya Ermənistan haqqında sistemli Rusiya söhbətinin bir hissəsinə çevrildikdə, başqa bir sual yaranır: xəbərdarlıq harada bitir və siyasi təzyiq harada başlayır? Axı İrəvan hazırda Rusiya, Avropa Birliyi, ABŞ, İran və digər güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda münasibətlər qurmağa çalışır. Lakin Moskvanın bu dönüşün müəyyən məhdudiyyətlərinin olmasını təmin etməkdə açıq şəkildə marağı var. Medvedev mahiyyət etibarilə Ermənistan cəmiyyətinə deyir: xarici siyasətdəki dəyişikliyin bir qiyməti var.

Və hekayənin ən maraqlı hissəsi burada ortaya çıxır. Sırf hipotetik olaraq Rusiyanın Ermənistana qarşı siyasi təzyiqdən hərbi ssenariyə keçmək qərarına gələcəyini fərz etsək, logistika məsələsi həqiqətən də həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyanın Ermənistanla quru sərhədi yoxdur. Nəzəri olaraq, Rusiya qüvvələrinin Şimali Qafqazdan Ermənistana qurudan irəliləməsi Gürcüstan ərazi mübahisəsinin həllini tələb edəcək. Lakin bu, geosiyasi mənzərəni tamamilə dəyişdirir.

Gürcüstanın artıq Rusiyanın hərbi müdaxiləsi ilə bağlı çox konkret tarixi təcrübəsi var. 2026-cı ildə Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi olaraq Rusiyanın Abxaziya və Cənubi Osetiya bölgəsində hərbi mövcudluğunu saxladığını və bu ərazilər üzərində nəzarətini genişləndirməyə davam etdiyini bir daha təsdiqlədi. Buna görə də, Rusiya hərbi infrastrukturunun Gürcüstan rabitə xətlərinə yaxınlaşa biləcəyi hər hansı bir ssenari ilə bağlı Gürcüstanın narahatlığı fantaziya deyil. Tiflis Rusiya siyasətinə nəzəri dərsliklər vasitəsilə deyil, 2008-ci ilin avqust ayındakı öz təcrübəsi ilə baxır. Lakin burada bir paradoks yaranır: Rusiya potensial olaraq Gürcüstana genişmiqyaslı hərbi manevrlər üçün quru bazası kimi ehtiyac duyacaq, Gürcüstanın özü isə Rusiyanın hərbi mövcudluğunun daha da genişlənməsinin qarşısını almaqda ən çox maraqlı olan dövlətlərdən biridir. Ona görə də, bu gün Rusiyanın Gürcüstan ərazisindən hər hansı bir quru hücumu ideyası təkcə mürəkkəb deyil, həm də olduqca mübahisəli görünür. Bu, təkcə Tiflisin hərbi müqavimətini deyil, həm də siyasi müqavimətini aradan qaldırmaq demək olardı. Başqa sözlə, Moskva bir problem əvəzinə bir neçə problemlə üzləşəcək.

Lakin bu cür müzakirələrdə tez-tez nəzərdən qaçırılan daha vacib bir detal var. Rusiyanın artıq birbaşa Ermənistan ərazisində hərbi infrastrukturu var - Gümrüdəki 102-ci hərbi baza. Bundan əlavə, 2026-cı ilin sentyabrında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan İrəvanın bu bazanı çıxarmaq məsələsini heç vaxt Moskva qarşısında qaldırmadığını bildirdi. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzin öz növbəsində Moskvanın bunu Ermənistan və Cənubi Qafqaz üçün vacib təhlükəsizlik elementi hesab etdiyini söylədi.

Bu, qəribə bir geosiyasi konstruksiya yaradır. Ermənistana hipotetik Rusiyanın təzyiqi mütləq Gürcüstandan keçən tank kolonlarını təsəvvür etməyi tələb etmir. Rusiyanın artıq Ermənistanın özündə hərbi varlığı var. Məhz buna görə də "yeni Ukrayna" söhbəti xüsusilə maraqlıdır: bu, Moskvanın ölkədə fiziki hərbi mövcudluğunu saxladığı və eyni zamanda, Qərblə həddindən artıq yaxınlaşma təhlükələri barədə xəbərdarlıq etdiyi bir vəziyyət fonunda baş verir.

Amma burada belə, Moskva üçün ciddi bir məhdudiyyət yaranır. Ermənistan bu gün özünü Ukraynanın 2014 və ya 2022-ci illərdəki vəziyyətindən tamamilə fərqli bir geosiyasi mühitdə tapır. Cənubda İran, qərbdə Türkiyə, şərqdə Azərbaycan və şimalda Gürcüstan yerləşir. Üstəlik, Şuşa Bəyannaməsində təsbit edildiyi kimi, Türkiyə və Azərbaycan müttəfiqdirlər. Sənəddə tərəflərdən hər hansı birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və ya beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin təhlükəsizliyinə təhdid yarandığı təqdirdə məsləhətləşmələr və mümkün qarşılıqlı yardım göstərilir.

Və burada Ermənistana qarşı potensial müharibəni sadə Rusiya-Ermənistan məsələsi kimi təqdim etmək cəhdi çox sadə görünməyə başlayır. Cənubi Qafqazda ciddi güc böhranı baş verərsə, Türkiyə amili, Azərbaycan amili, İran amili və təbii ki, Gürcüstan amili qaçılmaz olaraq ortaya çıxır. Cənubi Qafqaz çoxdan bir xarici qüvvənin digər oyunçulara əhəmiyyət vermədən xəritədəki parçaları sakitcə hərəkət etdirə biləcəyi bir məkan olmaqdan çıxıb.

Azərbaycan-Türkiyə amili xüsusilə vacibdir. 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsi iki dövlət arasında münasibətləri müttəfiqlik əməkdaşlığı səviyyəsinə qaldırdı və müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanı təmin etdi. Sənəddə üçüncü dövlət tərəfindən təcavüz və ya təcavüz aktı baş verərsə, məsləhətləşmələr, ardınca mümkün yardımın həcmi və forması müəyyən edilir. Ona görə də, regionda böyük bir Rusiya hərbi ssenarisinin müzakirəsi avtomatik olaraq yalnız Moskva və İrəvanı deyil, həm də Ankara və Bakını nəzərə almalıdır.

Məhz buna görə də Rusiya siyasi elitası üçün Cənubi Qafqazı köhnə SSRİ xəritəsinin davamı kimi qəbul etmək son dərəcə təhlükəli olardı. Sovet İttifaqı və onunla birlikdə Moskvanın faktiki olaraq təkbaşına Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstanın taleyini müəyyən edə biləcəyi sistem yox oldu. Bu gün Türkiyənin əsas regional NATO gücü, İranın müstəqil güc mərkəzi, Azərbaycan öz hərbi və enerji gücünə, Gürcüstanın Rusiyanın müdaxiləsinin ağrılı təcrübəsinə və getdikcə daha aktiv Qərb strukturlarına sahib olduğu bir ölkə var.

Bu, Medvedev üçün əsas sualı doğurur: Ermənistan "yeni Ukrayna" olarsa, Rusiya bu "yeni Ukrayna" ilə nə etmək niyyətindədir? Sadəcə xəbərdarlıqlar etmək? Siyasi təzyiq tətbiq etmək? İqtisadi alətlərdən istifadə etmək? Hərbi-texniki əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaq? Məlumat kampaniyasını gücləndirmək? Yoxsa bu, daha çox şeydir? Hələlik konkret cavab yoxdur. Və məhz buna görə də düstur həm böyük, həm də qeyri-müəyyən səslənir.

Burada başqa bir problem var. Bu cür təhdidlər Moskvanın istədiyinin əksini yarada bilər. Ermənistan cəmiyyətinə nə qədər tez-tez müstəqil xarici siyasətin Ukrayna ssenarisi ilə başa çatacağı deyilirsə, cəmiyyətin bir hissəsi Rusiya siyasətini təhlükəsizlik zəmanəti kimi deyil, potensial təhdid mənbəyi kimi qəbul edə bilər. Bu, bir növ geosiyasi bumeranq yaradır: ölkəni təhlükə barədə xəbərdarlıq etməklə çəkindirməyə çalışmaq köhnə sistemdən kənarda əlavə təhlükəsizlik zəmanətləri axtarmaq istəyini gücləndirə bilər.

Məhz buna görə də Rusiyanın Ermənistan ətrafındakı hazırkı ritorikası getdikcə gərginləşir. Moskva onilliklər ərzində Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövcudluğunun ən sabit elementlərindən biri hesab edilən bir ölkədə təsirini tamamilə itirmək istəmir. Lakin zaman dəyişib. İrəvan manevr etmək üçün daha çox imkan qazanıb və regionun özü xeyli çoxqütblü olub.

Medvedevin sözlərini avtomatik olaraq Rusiyanın Ermənistanı hərbi yolla ələ keçirmək planının sübutuna çevirmək səhv də olardı. Hazırda açıq mənbələrdə belə bir dəlil yoxdur. Moskvanın qəti şəkildə Ermənistanı ilhaq etməyi və ya Gürcüstan ərazisindən qoşun yeritməyi planlaşdırdığını iddia etmək təhlil deyil, fərziyyə olardı. Lakin Rusiya rəhbərliyinin Ermənistanın xarici siyasəti ilə bağlı müntəzəm olaraq son dərəcə sərt ritorikadan istifadə etməsi faktını görməzdən gəlmək də eyni dərəcədə səhv olardı.

Və burada Gürcüstan məsələsi həqiqətən çox aşkar olur. Əgər Tiflis Moskvanı diqqətlə dinləyirsə, onda soruşmaq üçün hər cür səbəbi var: Rusiyanın İrəvana xəbərdarlığı harada bitir və regional güc balansında dəyişiklik haradan başlayır? 2008-ci ildən sonra Gürcüstan Rusiyanın hərbi mövcudluğunun genişləndirilməsi ilə bağlı istənilən ssenariyə xüsusilə həssas olub. Buna görə də, Gürcüstanın Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik məsələlərinə dair ehtiyatlılığı artıq Rusiyanın hərbi müdaxiləsi və sonrakı işğal olunmuş ərazilərdə de-fakto ilhaq siyasəti ilə üzləşmiş bir dövlət üçün tamamilə başa düşülən bir reaksiyadır.

Nəticə demək olar ki, paradoksal bir mənzərədir. Medvedev Ermənistana deyir: “yeni Ukraynaya” çevrilməyin. Ermənistan daha müstəqil xarici münasibətlər sistemi axtarmaqla cavab verir. Gürcüstan Rusiyanın fəaliyyətinə 2008-ci il prizmasından baxır. Türkiyə və Azərbaycan müttəfiqliklərini gücləndirirlər. İran şimal sərhədi yaxınlığında balansdakı hər hansı bir dəyişikliyi diqqətlə izləyir. Bu arada, Rusiya Ermənistanda hərbi mövcudluğunu qorumağa çalışır və eyni zamanda, rəhbərliyi əvvəlki təhlükəsizlik sistemindən imtina etməyin fəlakətə səbəb olacağına inandırmağı çox vacib sayır.

Ona görə də, bu gün "Rusiya Ermənistanı Gürcüstan vasitəsilə, yoxsa Azərbaycan vasitəsilə ələ keçirəcək?" sualını vermək daha vacibdir, yoxsa, Moskva niyə Ermənistan cəmiyyətini dəfələrlə Ukrayna ssenarisinin mümkünlüyünü nəzərdən keçirməyə məcbur edir? Cavab hərbi coğrafiyada deyil, Ermənistanın siyasi oriyentasiyası uğrunda mübarizədədir.

Cənubi Qafqaz köhnə təhdidlərin artıq əvvəlki kimi işləmədiyi bir dövrə qədəm qoyub. Moskva xəbərdarlıqlar edə bilər, Ankara Bakı ilə müttəfiqliyini gücləndirə bilər, Tiflis öz təhlükəsizliyini gücləndirə bilər, Tehran öz maraqlarını qoruya bilər və İrəvan onlar arasında balans yaratmağa çalışa bilər. Amma bir məsələ artıq aydındır: böyük oyunçuların heç birinin artıq Cənubi Qafqaz üzərində inhisarı yoxdur.

Və əgər Medvedev həqiqətən Ermənistanı xəbərdar etmək istəyirsə, onda əks sual yaranır: "yeni Ukrayna"nın formulu təzyiq vasitəsinə çevrilmirmi və İrəvanı alternativ təhlükəsizlik zəmanətləri axtarmağa məcbur etmirmi? Bəlkə də hazırkı Rusiya-Ermənistan qarşıdurmasının əsas paradoksu buradadır. Moskva Ermənistana nə qədər ucadan "Ukraynaya çevrilmə" deyirsə, Ermənistan rəhbərliyi bir o qədər belə bir təhdidin siyasi rıçaq kimi istifadə edilə bilməyəcəyi təhlükəsizlik sistemi qurmağı düşünə bilər.(AYNA)