Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz

Yenixeberorg.biz: AZAL təyyarəsinin qəzasının yaratdığı ciddi böhrandan sonra Rusiya və Azərbaycan arasındakı münasibətlər tədricən yeni bir mərhələyə qədəm qoyur. Lakin mövcud inkişafları əvvəlki modelə qayıtmaq kimi deyil, daha praqmatik, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan və Bakının artan müstəqilliyini nəzərə alan yeni qarşılıqlı əlaqə formatının ortaya çıxması kimi görmək daha doğrudur.

Moskvanın Azərbaycanla münasibətlərinin qurulduğu prinsipləri açıq şəkildə bəyan etməsi vacibdir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) MDB Ölkələri üzrə Dördüncü Departamentinin direktoru Mixail Kaluqin Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin “mehriban qonşuluq, qarşılıqlı hörmət və bir-birinin maraqlarının nəzərə alınması əsasında inkişaf etdiyini” bildirib. O, əlavə edib ki, tərəflər 2024-cü ilin dekabr ayında baş verən təyyarə qəzası ilə bağlı "səhifəni çevirməyi" bacarıblar və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin qərb qolunun inkişafı davam edəcək.

Bu diplomatik formulun göründüyündən daha dərin mənası var. Moskva faktiki olaraq etiraf edir ki, Bakı ilə davamlı əməkdaşlıq onun milli prioritetlərini nəzərə almadan mümkün deyil. Öz növbəsində, Azərbaycan öz maraqlarına xidmət etdiyi Rusiya ilə sıx əlaqələri qorumağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Müzakirə artıq əvvəlki sistemin bərpası deyil, daha balanslı bir model tapmaqla bağlı gedir.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin 2 oktyabrda Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) 8-ci qurultayındakı bəyanatı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət başçısı xarici siyasətin ölkənin daxili işlərinə müdaxiləni istisna etməli olduğunu vurğuladı və Azərbaycanın heç kimin himayəsinə ehtiyacı olmadığını bildirdi. O, həmçinin Bakının həm ABŞ, həm də Çinlə strateji tərəfdaşlığını qeyd etdi.

Beləliklə, Rusiyanın qarşılıqlı hörmət formulu və Azərbaycanın himayəyə ehtiyac olmadığını iddia etməsi eyni tendensiyanı effektiv şəkildə əks etdirir: Bakı əməkdaşlıq etməyə hazırdır, lakin asılılığı tərəfdaşlıqla səhv salmır. Moskva üçün bu, Azərbaycanın yeni kimliyinə uyğunlaşmaq ehtiyacını göstərir. Bakı üçün bu, Rusiyanın diqqətini eksklüziv xarici siyasət sütununa çevirmədən qorumaq üçün bir fürsətdir.

Balansdakı dəyişiklik xüsusilə iqtisadiyyatda və logistikada nəzərə çarpır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Rusiyanın İran, Cənubi Asiya və Fars körfəzi bazarlarına çıxışında əsas halqaya çevirir. Ona görə də, Şimal-Cənub Dəhlizi sadə nəqliyyat layihəsindən daha böyük əhəmiyyətə malikdir. O, Rusiya, Azərbaycan və İranı vahid infrastruktur sisteminə birləşdirir və eyni zamanda, üç iştirakçının hər birinin strateji dəyərini artırır.

Moskva üçün bu marşrut cənub bazarlarına əlavə çıxış yaradır. Bakı üçün tranzit mərkəzi statusunu gücləndirir və iqtisadi imkanları genişləndirir. Tehran üçün isə Rusiya və Avrasiya regionu ilə daha sabit ünsiyyət kanalı açır. Nəticədə, nəqliyyat infrastrukturu təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi amilə çevrilir və üç ölkə arasında münasibətlərin sabitliyini artıra bilər.

Məhz buna görə də İran Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin yeni konfiqurasiyasında mərkəzi yer tutur. Onun əhəmiyyəti yaxınlığından kənara çıxır: Moskva və Bakının nəqliyyat, enerji və strateji maraqları İran ətrafında birləşir. Tehran ətrafında hər hansı ciddi eskalasiya Şimal-Cənub Dəhlizi, regional ticarət və Azərbaycanın təhlükəsizliyi üçün risk yaradır. Nəticə etibarilə, Bakı üçün ərazisini və infrastrukturunu ölkəni münaqişəyə cəlb edə biləcək hərbi ssenarilərdən qorumaq təkcə xarici siyasət məsələsi deyil, həm də iqtisadi sabitlik üçün ilkin şərtdir.

Eyni zamanda, Rusiyanın yanaşması daha geniş əlaqələr sistemində mövcuddur. Türkiyə Azərbaycanın əsas strateji müttəfiqi olaraq qalır, Çin regionda iqtisadi mövcudluğunu gücləndirir və Avropa ölkələri Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanları ilə maraqlanır. Orta Dəhlizin inkişafı eyni zamanda, Ankara və Pekin üçün Bakının rolunu artırır, Şimal-Cənub Dəhlizi isə Moskva və Tehran üçün əhəmiyyətini artırır.

Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas resursudur. Bakı artıq güc mərkəzləri arasında balans yaratmır, əksinə, öz ərazisində müxtəlif iqtisadi və nəqliyyat sistemlərini birləşdirməyə çalışır. Xarici oyunçular Azərbaycanın sabitliyi ilə nə qədər çox maraqlanırsa, onun müstəqil manevr imkanları bir o qədər çox olur. Ona görə də, təsir uğrunda rəqabət tədricən ölkədən keçən layihələrdə, marşrutlarda və proseslərdə iştirak uğrunda rəqabətə çevrilir.

Moskva üçün bu o deməkdir ki, tarixi ətalət artıq siyasi çəkini qorumaq üçün kifayət qədər əsas ola bilməz. Rusiyanın mövcudluğu onun praktik əhəmiyyətindən - ticarət, investisiya, nəqliyyat layihələri, sərhədyanı əməkdaşlıq və regional təhlükəsizliyə qoşulmaqdan asılı olacaq. Eksklüziv təsir dairəsi anlayışına güvənmək cəhdləri əks nəticə verə bilər.

Rusiya ilə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün obyektivlik baxımından faydalı olaraq qalır, lakin daha geniş xarici münasibətlər sisteminə uyğun olmalıdır. Bakı nə Moskva ilə qarşıdurmada, nə də ondan asılılıqda maraqlıdır. Onun məqsədi eyni zamanda, Rusiya və Türkiyə ilə işgüzar münasibətləri qorumaq, Çin və Qərblə əlaqələri inkişaf etdirmək və İranla sabit dialoq aparmaqdır. Bu konfiqurasiya daimi balanslaşdırma tələb edir, lakin ölkəyə müstəqil siyasət üçün maksimum imkan verir.

Ona görə də, qarşıdakı illər üçün ən çox ehtimal olunan ssenari praqmatik sabitləşmə olaraq qalır. Moskva və Bakı yeni siyasi gərginlikdən qaçacaq və iqtisadi maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələrə diqqət yetirəcəklər. Əsas sahələr nəqliyyat, ticarət, investisiya, enerji və sərhədyanı əməkdaşlıq olacaq. Münasibətlərin sabitliyinin əsas göstəricisi siyasi bəyannamələrin sayı deyil, tərəflərin pozulması hər iki tərəf üçün zərərli olacaq iqtisadi əlaqələr yaratmaq qabiliyyəti olacaq.

Hadisələr müsbət inkişaf edərsə, Şimal-Cənub layihəsi Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığının mərkəzi layihələrindən birinə çevrilə bilər və eyni zamanda, üçtərəfli Moskva-Bakı-Tehran əlaqəsini gücləndirə bilər. Bu, xüsusilə İran ətrafında artan geosiyasi gərginlik fonunda vacibdir: üç dövlətin nəqliyyat və ticarət maraqları nə qədər dərindən əlaqəlidirsə, sabitliyin qorunmasında ortaq maraqları bir o qədər artır.

Əsas strateji nəticə budur ki, Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz. Onların gələcəyi yeni maraqlar coğrafiyası ilə müəyyən edilir və bu coğrafiyada Azərbaycan Rusiya, Türkiyə, İran, Çin və Avropa strategiyalarının kəsişməsində müstəqil bir mərkəzə çevrilir.

Bakı üçün bu, təcrid olunmadan suverenliyini gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Moskva üçün eksklüziv təsirin qorunması məntiqindən bərabər və praqmatik tərəfdaşlıq modelinə keçmək vacibdir. Əks təqdirdə, Rusiyanın mövcudluğu tədricən dəyişən regional reallığa daha tez uyğunlaşa bilən oyunçulara yol verəcək.

Ona görə də, mövcud normallaşma keçmişə qayıtmaq deyil, hər iki tərəfin yeni nəsil münasibətlər qurmaq qabiliyyətinin sınağıdır. Onların davamlılığı üç amildən asılı olacaq: Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinə hörmət, qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Rusiya-Azərbaycan-İran münasibətlərində sabitliyin qorunması. Əgər bu şərtlər qorunarsa, əməkdaşlıq dövri böhranların məntiqini aşaraq davamlı, balanslı bir tərəfdaşlığa çevrilə bilər - himayədarlıq, asılılıq və Bakının güc mərkəzləri arasında seçim etməməsi olmadan.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov