Avrasiya enerji arxitekturası üçün sınaq: Yaxın Şərqin yeni enerji xəritəsində Azərbaycanın əhəmiyyəti artır

Yenixeberorg.biz: Hörmüz boğazının qlobal iqtisadiyyat üçün strateji əhəmiyyəti son aylarda xüsusilə aydın şəkildə özünü göstərib. Hazırkı böhrandan əvvəl qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşınmalarının təxminən beşdə biri bu dar dəniz keçidindən keçirdi və daşınmalarda yaranan fasilələr qiymətlərə, daşınma sığortasına və enerji bazarının gözləntilərinə tez bir zamanda təsir etdi. İxracatın qismən bərpasından sonra belə vəziyyət qeyri-sabit olaraq qalır: sentyabr ayında Yaxın Şərqdən neft daşınmaları bərpa olundu, lakin yenə də fevral səviyyəsindən gündə təxminən 3,2 milyon barel aşağıdır.

Ona görə də hazırkı enerji böhranına sadəcə İranla bağlı qarşıdurmanın başqa bir epizodu kimi baxmaq olmaz. Bu, qlobal enerjidə daha fundamental bir problemi ortaya çıxardı: bir neçə coğrafi cəhətdən məhdud marşrutdan asılılıq ciddi strateji riskə çevrilir. Əvvəllər əsas məsələ kifayət qədər neft və qazın mövcudluğu idisə, indi bu resursların istehlakçılara necə təhlükəsiz şəkildə çata biləcəyi məsələsi daha vacibdir. Yeni reallıqda Azərbaycanın coğrafiyası əlavə əhəmiyyət kəsb edir.

Bu, xüsusilə Bakı üçün vacibdir, çünki Azərbaycan Hörmüz boğazından kənarda yerləşir, lakin Xəzər dənizi, Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə Avropa enerji bazarına qoşulub. Xəzər dənizi yataqlarını Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə və Adriatik dənizi vasitəsilə Avropa istehlakçıları ilə birləşdirən təxminən 3500 kilometrlik sistem olan Cənub Qaz Dəhlizi buradan keçir.

Bir neçə ildir ki, Avropa marşrutların şaxələndirilməsini öz enerji təhlükəsizliyinin elementi kimi nəzərdən keçirir. 2026-cı ilin mart ayında Avropa Komissiyası və Azərbaycan enerji tərəfdaşlığının strateji xarakterini bir daha təsdiqlədilər. Avropa Komissiyasının məlumatına görə, 2025-ci ildə Azərbaycan və SOCAR Aİ ölkələrinə 12,5 milyard kubmetr qaz tədarük ediblər ki, bu da 2021-ci illə müqayisədə 53,8% artım deməkdir. Bu o deməkdir ki, Bakının rolu tədricən ənənəvi "xammal təchizatçısı" formulundan kənara çıxır: Azərbaycan daha geniş Avropa şaxələndirmə sisteminin bir hissəsinə çevrilir.

Hörmüz ətrafındakı mövcud böhran bu prosesi daha da nəzərəçarpan edir. Dəniz yolu təhlükə altında olduqda, tək bir coğrafi mərkəz tərəfindən əhatə olunmayan alternativ enerji əlaqələrinin dəyəri artır. Əlbəttə ki, Azərbaycan Fars körfəzindəki neft və qaz həcmlərini əvəz edə bilməz - onların miqyası müqayisəolunmazdır. Lakin ölkənin strateji dəyəri təkcə ixrac edilən xammalın miqdarı ilə müəyyən edilmir. Bu, Azərbaycan resurslarının və infrastrukturunun başqa bir marşruta - Xəzər-Qafqaz-Anadolu marşrutuna inteqrasiya olunmasındadır.

Bu, xüsusilə Avropa qaz bazarı üçün vacibdir. Aİ eyni zamanda müxtəlif mənbələr və təchizat marşrutları axtararkən Rusiyanın enerji resurslarından asılılığını azaltmağa davam edir. Aİ-nin rəsmi enerji strategiyasında Azərbaycan açıq şəkildə mühüm enerji tərəfdaşı, Cənub Qaz Dəhlizi isə şaxələndirmə vasitələrindən biri kimi müəyyən edilir. Avropa Komissiyası qeyd edir ki, 2021-2024-cü illər arasında Azərbaycan qazının Aİ-yə tədarükü 40%-dən çox artıb və 2026-cı ilin yanvar ayında Azərbaycan Almaniya və Avstriyaya da qaz tədarükünə başlayıb.

Lakin yeni enerji xəritəsi yalnız qazla məhdudlaşmır. 2026-cı ilin iyul ayında Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Leyen Bakıda bildirib ki, əməkdaşlığın növbəti mərhələsi bərpa olunan enerji, elektrik enerjisi ilə qarşılıqlı əlaqə və Azərbaycanla Avropa arasında yaşıl enerji dəhlizi olmalıdır. Bu yanaşma fundamental bir element ehtiva edir: Azərbaycanın Avropa üçün əhəmiyyəti artıq yalnız karbohidrogen ixracı ilə deyil, həm də Xəzər regionundan gələcək elektrik enerjisinin ötürülməsi ilə görünür.

Beləliklə, Azərbaycan ətrafında tədricən çoxqatlı enerji strukturu formalaşır. Birincisi, neft və qazdır. İkincisi, mövcud boru kəməri infrastrukturudur. Üçüncüsü, Xəzərin bərpa olunan enerjisidir. Dördüncüsü, Cənubi Qafqazı Avropa enerji sistemi ilə birləşdirə bilən elektrik enerjisi birləşdirici layihələridir. Beşincisi isə enerjinin daha geniş Avrasiya logistika sistemi daxilində mövcud olmasına imkan verən nəqliyyat infrastrukturudur.

Burada başqa bir amil ortaya çıxır - Orta Dəhliz. Enerji və nəqliyyat coğrafiyaları getdikcə kəsişməyə başlayır. Avropa İttifaqı artıq Azərbaycanı Avropa, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Orta Asiya arasında vacib bir əlaqə kimi görür. Eyni zamanda, Bakı infrastruktura investisiyaları artırır və tranzit imkanlarını genişləndirir. 2026-cı ilin sentyabr ayının sonunda Azərbaycan 10 milyard dollardan çox dəyərində investisiya müqavilələri, eləcə də 2030-cu ilə qədər tranzit yük daşıma qabiliyyətini 25 milyon tona çatdırmaq planlarını açıqladı.

Bu o deməkdir ki, enerji təhlükəsizliyi tədricən sadəcə yanacağın mövcudluğundan daha geniş bir anlayışa çevrilir. Nəzarət dövlət üçün getdikcə daha vacib hala gəlir. Söhbət zəncirin dayanıqlığını təmin etməkdən gedir: istehsal, emal, nəqliyyat, limanlar, boru kəmərləri, elektrik şəbəkələri və alternativ marşrutlardan. Bu sistemdə Azərbaycan nadir coğrafi üstünlüklərə malikdir. Eyni zamanda, Xəzər dənizində, Qafqazın kəsişməsində və əsas enerji tranzit mərkəzi olan Türkiyənin yaxınlığında yerləşir.

Lakin həddindən artıq nikbinlikdən qaçınmaq vacibdir. Geosiyasi əhəmiyyətin artması avtomatik olaraq sonsuz gəlir artımı və ya Azərbaycanın Fars körfəzi dövlətlərinin əvəzedicisi olması demək deyil. Hazırkı enerji böhranı əksinə, bazarın hər hansı bir təchizat dalğalanmalarına nə qədər həssas olduğunu göstərir. Bundan əlavə, Avropa ölkələri LNG infrastrukturunun, bərpa olunan enerjinin, saxlama qurğularının və digər alternativlərin inkişafını sürətləndirirlər. Buna görə də, Azərbaycanın uzunmüddətli məqsədi sadəcə yüksək neft və ya qaz qiymətlərindən yararlanmaq deyil, həm də enerji infrastrukturu üçün etibarlı mərkəz kimi rolunu təmin etməkdir.

Hasilatda yeni investisiyaların xüsusilə vacib olduğu yer budur. 2026-cı ilin sentyabr ayında SOCAR, “TotalEnergies” və XRG Abşeron yatağının işlənməsinin ikinci mərhələsi üçün son investisiya qərarını verdilər. Layihənin növbəti üç-dörd il ərzində Azərbaycanın illik hasilatına təxminən 5 milyard kubmetr qaz əlavə etməsi gözlənilir. Bu, Avropa bazarlarının şaxələndirməyə xüsusi maraq göstərdiyi bir vaxtda ixrac tədarükünün daha da inkişafı üçün əlavə resurs bazası yaradır.

Nəticə etibarilə, Hörmüz ətrafındakı mövcud böhran bütün Avrasiya enerji arxitekturası üçün bir növ sınaq kimi qəbul edilə bilər. Bu, böyük neft və qaz ehtiyatlarına baxmayaraq, onların çatdırılması üçün fiziki marşrutun strateji aktiv olaraq qaldığını göstərdi. Azərbaycan üçün bu, artan əhəmiyyət deməkdir. Çünki Bakı Fars körfəzini əvəz edə bilməsə də, Avropaya fərqli bir təchizat coğrafiyasını - Xəzər dənizi, Cənubi Qafqaz və Türkiyə vasitəsilə təklif edə bilər.

Məhz buna görə də Hörmüzdən sonra Azərbaycan məsələsi sadəcə milyardlarla əlavə karbohidrogen ixrac gəlirləri məsələsindən daha geniş şəkildə qoyulmalıdır. Əsas fürsət ölkəni Xəzər və Avropa arasında davamlı enerji və nəqliyyat mərkəzinə çevirməkdədir. Azərbaycanın ilk enerji dövrü əsasən neftlə, ikinci dövrü isə qaz və Cənub Qaz Dəhlizi ilə əlaqəli olsa da, növbəti dövr qaz, yaşıl enerji, tranzit və infrastrukturu vahid sistemə birləşdirə bilər.

Beləliklə, Hörmüz gözlənilmədən Xəzərin əhəmiyyətini artırır. Ənənəvi Yaxın Şərq marşrutlarında risklər nə qədər böyükdürsə, Avropa bazarını əlavə enerji mənbələri və marşrutları ilə təmin edə biləcək alternativ marşrutların əhəmiyyəti bir o qədər artır. Bu dəyişən mənzərədə Azərbaycan özünü hadisələrin kənarında deyil, Avropanın enerji maraqlarının, Mərkəzi Asiya nəqliyyat planlarının, Türkiyənin imkanlarının və Xəzər regionunun resurslarının birləşdiyi bir yol ayrıcında tapır.

Buradan əsas nəticə budur ki, yeni enerji reallığı Azərbaycana hazır geosiyasi bonus deyil, tarixi fürsət pəncərəsi təklif edir. Bunu uzunmüddətli nəticəyə çevirmək üçün Bakı eyni zamanda, istehsalı artırmalı, infrastrukturu modernləşdirməli, yaşıl enerjini inkişaf etdirməli, nəqliyyat potensialını genişləndirməli və proqnozlaşdırıla bilən tərəfdaş kimi nüfuzunu qorumalıdır. Tək bir boğazın qlobal bazarları sarsıda biləcəyi bir vəziyyətdə alternativ marşrutun dəyəri artıq yalnız barel və ya kubmetr sayı ilə müəyyən edilmir. Bu, onun regionları, bazarları və maraqları birləşdirmək qabiliyyəti ilə müəyyən edilir. Və məhz bu kontekstdə Hörmüzdən sonrakı enerji xəritəsi Azərbaycan üçün yalnız neft və qazdan daha çox şeyə çevrilir.(AYNA)