"Böyük Altay" tədricən qədim tarixi təsvir edən bir anlayışdan müasir transsərhəd məkan anlayışına çevrilir

Yenixeberorg.biz: Qazaxıstanda "Böyük Altay - Türklərin Əcdadları Vətəni" adlı 3-cü Beynəlxalq Elmi və Praktik Konfrans keçirilib. 24-26 sentyabr tarixlərində Şuçinskdə 14 ölkədən 100-dən çox alimin iştirak etdiyi forum rəsmi olaraq türk sivilizasiyasının tarixinə, arxeologiyasına, dillərinə, etnoqrafiyasına və tarixi yaddaş məsələlərinə həsr olunub. Lakin builki tədbirin keçirildiyi yerin özü çox şeydən xəbər verir. İlk iki konfrans Rusiyanın Altay Respublikasında keçirilib və indi layihə ilk dəfə olaraq Rusiya hüdudlarından kənara çıxıb. Üstəlik, tədbirin yenidən planlaşdırılması Qazaxıstan tərəfinin xahişi ilə baş tutub.

Bu, vacib bir detaldır. Bu, "Böyük Altay"ın tədricən Rusiyanın elmi təşəbbüsündən Rusiya, Qazaxıstan, Çin, Monqolustan və daha geniş türk dünyasının maraqlarının kəsişdiyi sərhədyanı platformaya çevrildiyini göstərir. Məsələ artıq sadəcə türklərin əcdadlarının vətəninin harada yerləşməsi deyil. Daha maraqlısı isə tarixi Altayın Mərkəzi və Şimali Asiyanın inkişaf etməkdə olan memarlığında tutduğu yerdir.

Altayın türklərin əcdadlarının vətəni olması tezisinin özü elmi ixtisas tələb edir. Türk xalqlarının mənşəyi və erkən tarixi tədqiqat və müzakirə mövzusu olaraq qalır və Rusiya tərəfi özü Altay hipotezini prioritet elmi versiyalardan biri kimi xarakterizə edir. 2024-cü ildə ilk konfransı alqışlayan Vladimir Putin xüsusilə "prioritet elmi hipotezlərdən biri"ndən danışdı və buna görə də Altay türklərin tarixi əcdad vətənidir.

Buna görə də, layihənin siyasi əhəmiyyəti konfransın tarixi həqiqətin qəti şəkildə müəyyən edilməsində deyil. O, başqa yerdədir: keçmişin spesifik təfsiri ətrafında beynəlxalq elmi, təhsil və mədəni infrastruktur yaradılır. Elmi ekspedisiyalar, universitet əlaqələri, arxeoloji tədqiqatlar, konfranslar, rəqəmsal layihələr və birgə nəşrlər tədricən əməkdaşlıq üçün davamlı bir məkan formalaşdırır.

Məhz burada tarix geosiyasi ölçü qazanmağa başlayır. 2024 və 2025-ci illərdə keçirilən ilk iki konfrans Rusiyanın Altay bölgəsində keçirilib. Hətta o zaman təşkilatçılar təkcə türk irsinin deyil, həm də slavyan və türk xalqları arasında tarixi qarşılıqlı əlaqənin əhəmiyyətini vurğulayıblar. Birinci konfransa salamlama nitqində Rusiya tərəfi türk dillərini, adət-ənənələrini və həyat tərzini birbaşa Rusiyanın tarixi irsi ilə əlaqələndirib, Rusiya elmi və tarixi təşkilatlarının nümayəndələri isə Şimali Avrasiyanın inkişafında slavyan-türk qarşılıqlı əlaqəsindən danışıblar.

Bu, Moskva üçün unikal tarixi çərçivə qurmağa imkan verir: Türk dünyası yalnız Rusiyadan kənar bir məkan kimi qəbul edilmir. Əksinə, türk irsi Rusiya və daha geniş Avrasiya tarixinin bir hissəsi kimi qəbul edilir.

Bu, xüsusilə Mərkəzi Asiya dövlətlərinin artan müstəqil türk kimliyi nəzərə alınmaqla vacibdir. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və regiondakı digər ölkələr getdikcə öz tarixi hekayələrini inkişaf etdirirlər və Türk Dövlətləri Təşkilatı müasir türk inteqrasiyasının institutlarından birinə çevrilir. Bu vəziyyətdə Rusiya bölgənin türk ölçüsünə meydan oxumaqdan daha çox tarixi, mədəni və elmi gündəliyi vasitəsilə onun bir hissəsi olaraq qalmaqda maraqlıdır.

Lakin Qazaxıstan bu çərçivədə Rusiya layihəsində passiv iştirakçı kimi görünmür. Əksinə, konfransın Qazaxıstan ərazisinə keçirilməsi Astananın özünün Altayın tarixi coğrafiyasından istifadə etməkdə maraqlı olduğunu göstərir. 2026-cı ilin yanvar ayında Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Comart Tokayev tarixi yaddaş və milli kimliklə bağlı layihələrdən biri kimi "Böyük Altay - Türklərin Əcdadları Yurdu" adlı konfransın keçirilməsindən danışmışdı.

Qazaxıstan üçün Altay xüsusilə dəyərlidir, çünki xarici və mədəni siyasətin bir neçə sahəsini birləşdirməyə imkan verir. Bir tərəfdən, o, türk tarixi və müasir türk kimliyi ilə bağlıdır. Digər tərəfdən, Rusiyanın Sibir bölgəsi ilə bağlıdır. Üçüncüsü, Çin və Monqolustana birbaşa çıxış imkanı təqdim edir.

Beləliklə, Altay müxtəlif geosiyasi layihələr arasında bölücü xətt kimi deyil, onların kəsişmə zonası kimi xidmət edə bilər. Bu, xüsusilə yalnız sentyabr humanitar konfransına deyil, həm də iqtisadi gündəliyə baxdıqda özünü daha aydın göstərir.

2026-cı ilin iyun ayında Çinin Sincan Uyğur Muxtar Bölgəsindəki Altay şəhərində "Böyük Altay 2026" beynəlxalq subregional əməkdaşlıq konfransı keçirildi. Konfransda Qazaxıstan, Çin, Rusiya, Monqolustan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistandan nümayəndələr iştirak etdilər. Artıq diqqət türklərin mənşəyi və tarixi abidələrə deyil, investisiya, nəqliyyat, logistika, turizm və sərhədyanı əməkdaşlığa yönəlmişdi.

Məhz burada "Böyük Altay" anlayışının bir-biri ilə əlaqəli iki məna kəsb etməyə başladığı aydın olur. Birincisi, tarixi və mədəni: türk cəmiyyətlərinin formalaşdığı və yayıldığı məkan, arxeoloji, linqvistik və etnoqrafik tədqiqatların obyekti, ikincisi, müasir regional Rusiya, Qazaxıstan, Çin və Monqolustan arasında nəqliyyat yollarının, ticarətin, turizmin və investisiya əməkdaşlığının inkişaf etdiyi təmas sahəsidir.

Bundan əlavə, ikinci komponent artıq maddi mahiyyət qazanır. Məsələn, Şərqi Qazaxıstan bölgəsi Qazaxıstan, Çin, Rusiya və Monqolustanı birləşdirən nəqliyyat və logistika mərkəzi kimi mövqe tutur. Bölgədə sərhəd infrastrukturu, hava limanları, yollar və turizm layihələri inkişaf etdirilir. Qazaxıstan tərəfi həmçinin qeyd edir ki, 2026-2027-ci illərdə Şərqi Qazaxıstan bölgəsi "Altay - Ortaq Evimiz" Beynəlxalq Koordinasiya Şurasına sədrlik edəcək.

Bu, paradoksal, lakin vacib bir vəziyyət yaradır: eyni coğrafi brend həm qədim sivilizasiya, həm də müasir regional inteqrasiya haqqında danışmaq üçün eyni vaxtda istifadə olunur.

Və bura Çin gəlir - bu amil olmadan "Böyük Altay" bölgəsinin heç bir geosiyasi təhlili natamam olardı. Altay bölgəsinin Çin hissəsi bu konstruksiyanı Rusiya-Orta Asiya konstruksiyasından daha geniş edir. Pekin üçün Sincan sərhəd əraziləri ticarət, nəqliyyat əlaqələri və ölkənin qərb bölgələrinin iqtisadi inkişafı üçün vacibdir. Buna görə də, "Böyük Altay" bölgəsinin Çin təfsiri təbii olaraq vurğunu tarixi irsdən praktik subregional qarşılıqlı əlaqəyə keçirir.

Qazaxıstan da öz növbəsində bu coğrafiyadan istifadə edərək iki ən böyük qonşusu - Rusiya və Çin ilə əlaqələrini genişləndirmək və öz türk kimliyini qorumaq imkanına malikdir.

2026-cı il Çin Konfransında Qazaxıstanın sadəcə mədəni və ya tarixi gündəmdən daha çox şey təqdim etməsi əhəmiyyətlidir. Ölkənin regionları investisiya layihələrini, nəqliyyat potensialını və Çin biznesi üçün imkanları təqdim etdi. Məsələn, Abay bölgəsi Çinin iştirakı ilə 1,1 milyard dollardan çox dəyərində altı böyük layihənin həyata keçirildiyini, eləcə də Çinin sərhəd bölgələri ilə artan ticarətin olduğunu bildirdi.

Başqa sözlə, "Böyük Altay" artıq praktik regional əməkdaşlıq üçün bir dil kimi istifadə olunur. Məhz buna görə də hazırkı konfransı yalnız Rusiyanın öz tarixi hekayəsini möhkəmləndirmək cəhdi kimi görmək səhvdir. Rusiyanın öz maraqları var: türk irsi mövzusu vasitəsilə Orta Asiyada humanitar mövcudluğunu qorumaq və Rusiyanın türk xalqları ilə tarixi əlaqələrini vurğulamaq. Lakin Qazaxıstan, Çin və Monqolustanın öz maraqları var və onlar mütləq Rusiyanın maraqları ilə uyğun gəlmir.

"Böyük Altay"ın geosiyasi xüsusiyyəti budur: bu, hələlik heç bir inteqrasiya layihəsinə tam aid olmayan bir məkandır. Tarixən Türk dünyası ilə sıx bağlı olsa da, Türk Dövlətləri Təşkilatının sərhədləri ilə üst-üstə düşmür. Çin, Qazaxıstan və Monqolustan coğrafiyasını özündə birləşdirdiyi üçün ərazi baxımından Rusiya layihəsi deyil. Rusiya və Orta Asiya bölgələri də fəal şəkildə iştirak etdiyi üçün yalnız Çin konstruksiyası deyil.

Nəticədə, bir neçə Avrasiya vektorunun unikal kəsişməsi yaranır. Rusiya üçün bu, türk tarixini Şimali Avrasiyanın ortaq tarixinin bir hissəsi kimi təqdim etmək üçün bir fürsətdir. Qazaxıstan üçün bu, türk kimliyini Rusiya və Çin ilə çoxvektorlu qarşılıqlı əlaqə ilə birləşdirmək üçün bir yoldur. Çin üçün bu, sərhədyanı əməkdaşlığı inkişaf etdirmək və qərb bölgələri ilə iqtisadi əlaqələri genişləndirmək üçün bir vasitədir. Monqolustan üçün bu, coğrafi yerinin əlavə əhəmiyyət kəsb etdiyi regional sistemdə iştirak etmək üçün bir fürsətdir.

Bu, Azərbaycan da daxil olmaqla, digər türk dövlətləri üçün Türk Dövlətləri Təşkilatının mövcud coğrafiyasından kənarda əlaqələrin genişləndirilməsi üçün əlavə tarixi və mədəni platforma təmin edir. Azərbaycanlı mütəxəssislər 2024-cü ildə keçirilən "Dağlıq Altay - Türklərin Əcdadlar Yurdu" adlı ilk konfransda iştirak ediblər.

Bu, daha mürəkkəb bir sual doğurur: “Böyük Altay” nəticədə genişlənən türk inteqrasiyasına inteqrasiya olunacaq, yoxsa Rusiya və Çinin tam hüquqlu iştirakçı olaraq qaldığı ayrıca Avrasiya çərçivəsi statusunu qoruyub saxlayacaq?

Bu modellər arasında rəsmi rəqabətin olduğunu göstərən hələlik heç bir dəlil yoxdur. Əksinə, söhbət bir neçə paralel prosesdən gedir. Birləşmiş ərazi türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi və humanitar əməkdaşlığı inkişaf etdirir. Çin Orta Asiya və Rusiya ilə sərhəd əlaqələrini gücləndirir. Rusiya türk xalqları ilə elmi və humanitar əlaqələr saxlayır. Qazaxıstan bu güc mərkəzləri arasındakı mövqeyindən istifadə edərək öz manevr imkanlarını genişləndirməyə çalışır.

"Böyük Altay" məhz bu layihələrdən yalnız birinə endirilə bilmədiyi üçün əlverişli bir kəsişmə nöqtəsi olduğunu sübut edir. Buna görə də, Borovoye konfransının geosiyasi əhəmiyyəti "türklərin əcdad vətəni"nin müzakirəsində deyil. Daha vacibi odur ki, tarixi mövzu yeni regional coğrafiyanın formalaşması prosesinin bir hissəsinə çevrilir.

Bu mənada, "Böyük Altay" uğrunda mübarizə - əgər bu termindən istifadə etsək - ərazi ilə bağlı deyil, həmin ərazinin hansı çərçivədə qəbul ediləcəyi ilə bağlıdır. Rusiya türk irsinin Avrasiya təfsirini təklif edir. Qazaxıstan bunu öz tarixi yaddaşı və müasir türk kimliyi ilə əlaqələndirir. Çin eyni məkan ətrafında praktik iqtisadi və nəqliyyat gündəmi inkişaf etdirir. Türk dövlətləri öz tarixi və mədəni əlaqələr şəbəkəsini formalaşdırırlar.

Hələlik bu yanaşmalar mütləq ziddiyyət təşkil etmir. Həqiqətən də, onların kəsişməsi əməkdaşlıq üçün əlavə imkanlar yarada bilər. Lakin tarixi yaddaş dövlət siyasətinin getdikcə daha əhəmiyyətli bir elementinə çevrildikcə, Avrasiyanın tarixini kimin və hansı çərçivədə danışması məsələsi qaçılmaz olaraq siyasi ölçü götürür.

Buna görə də, bu forumun əsas nəticəsi akademik müzakirələrdən daha geniş ola bilər. "Böyük Altay" tədricən qədim tarixi təsvir edən bir anlayışdan müasir transsərhəd məkan anlayışına çevrilir.

Əgər bu proses davam edərsə, Altay təkcə türk sivilizasiyasının mənşə nöqtəsi kimi deyil, həm də Avrasiyada Rusiya, türk və Çin layihələrinin kəsişəcəyi yerlərdən birinə çevrilə bilər - artıq keçmişlə bağlı müzakirədə deyil, Mərkəzi və Şimali Asiyanın gələcək memarlığının formalaşmasında.

Nəticə etibarilə, sual artıq sadəcə türk vətəninin harada yerləşməsi deyil. Daha vacibi, bu tarixin Avrasiyanın yeni coğrafiyasında tutacağı yer və müxtəlif dövlətlərin bundan məkanı bölmək üçün deyil, onun ətrafında öz əlaqələr sistemini yaratmaq üçün nə dərəcədə istifadə edə biləcəkləridir.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov