TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər – Rəqabətdə qalib kim olacaq?

Yenixeberorg.biz: Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze bildirib ki, Tiflis TRIPP-i Gürcüstandan keçən mövcud tranzit marşrutlarına rəqib kimi görmür. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz boyunca yük dövriyyəsi 2020-ci ildən bəri yeddi dəfə artıb və bu da yeni marşrutların yaradılmasını obyektiv zərurətə çevirib. Gürcüstanın Baş naziri hesab edir ki, TRIPP mövcud nəqliyyat sistemi üçün ciddi təhlükə yaratmaq əvəzinə, onu tamamlayacaq. Kobaxidze həmçinin Anakliya dərin su limanı layihəsinə olan yüksək marağı Gürcüstan marşrutunun davamlı cəlbediciliyinin sübutu kimi qeyd edib.

Bu mövqe iqtisadi və siyasi baxımdan başa düşüləndir. Tiflis üçün yeni bir rəqibin ortaya çıxmasından daha çox bazarın genişlənməsi barədə danışmaq daha rahatdır. Gürcüstan tranzit modeli əsasən ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi və Azərbaycan, Qara dəniz, Türkiyə və Avropa bazarları arasında əlaqə rolunu əsas götürür. Alternativ marşrutların bu konfiqurasiyanı dəyişdirə biləcəyini qəbul etmək öz tranzit üstünlüyünün davamlılığını yenidən sübut etmək demək olardı.

Lakin məsələ TRIPP-in bütövlükdə Orta Dəhlizin rəqibi olub-olmamasında deyil. Marşrutlar arasında tam üst-üstə düşmə yoxdur. Daha vacibi, onların rəqabət aparacağı konkret yük və təyinat yerləri, eləcə də yeni əlaqələrin yaranmasının regionda tranzit axınlarının paylanmasını necə dəyişdirəcəyidir.

TRIPP - "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" - 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda Ermənistan-Azərbaycan razılaşması üzrə ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş razılaşmalarla əlaqəlidir. Layihə Ermənistanın cənubu vasitəsilə nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasını, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməyi və Türkiyə ilə birbaşa əlaqə təmin etməyi nəzərdə tutur. 2026-cı ilin yanvar ayında Ermənistan və ABŞ layihənin həyata keçirilməsi üçün çərçivə modelini təqdim etdilər və may ayında tərəflər onun inkişafı üçün birgə struktur yaratmaq barədə razılığa gəldilər. Bu, TRIPP-in tədricən siyasi təşəbbüsdən praktik hazırlıqlara keçdiyini göstərir.

Azərbaycan üçün layihənin əhəmiyyəti göz qabağındadır: Naxçıvan və Türkiyə ilə yeni əlaqə nəqliyyatın şaxələndirilməsi üçün imkanları genişləndirir. Türkiyə üçün bu, Azərbaycana və daha sonra Orta Asiyaya əlavə quru yolu ilə çıxış təmin edir. Ermənistan üçün bunun əhəmiyyəti daha da böyük ola bilər.

İrəvan uzun müddətdir davam edən nəqliyyat təcridindən çıxmaqda və ərazisini regional infrastrukturun bir hissəsinə çevirməkdə maraqlıdır. Bu mənada, TRIPP Ermənistan üçün Azərbaycan və Naxçıvan arasında sadəcə bir yol hissəsi deyil. Bu, ölkənin şərq-qərb ticarət əlaqələrinə yenidən inteqrasiyası üçün potensial bir vasitədir. Azərbaycan və Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələri bərpa olunarsa, Ermənistan tranzit gəlirləri əldə edə, infrastruktura investisiya cəlb edə və regional iqtisadiyyatdakı rolunu gücləndirə biləcək.

Məhz burada Ermənistanın maraqları birbaşa Gürcüstanın maraqları ilə kəsişməyə başlayır. İndiyə qədər Gürcüstan ərazisi Azərbaycan və Türkiyə arasında əsas quru körpülərindən biri və Transxəzər marşrutunda mühüm bir əlaqə olub. Ermənistan ərazisində real alternativlərin ortaya çıxması bu rolu potensial olaraq zəiflədir.

Bu, mütləq Gürcüstanın yerindən tərpənməsi demək deyil. Daha çox ehtimal olunan ssenari, bölgədə bir neçə marşrutun yaranması və daşıyıcıların qiymət, sürət və etibarlılığa əsasən aralarında seçim etməsinə imkan verməsidir. Gürcüstan iqtisadiyyatı üçün bu o deməkdir ki, təkcə coğrafiya artıq kifayət qədər üstünlük olmayacaq. Müəyyən yük axınları uğrunda rəqabət aparmaq lazım gələcək.

Məhz buna görə Orta Dəhlizdə yük dövriyyəsinin yeddi dəfə artması ilə bağlı mübahisə rəqabət məsələsini aradan qaldırmır. Bazarın böyüməsi bir neçə nəqliyyat marşrutu üçün imkanlar yaradır. Lakin bu, həm də ən gəlirli yükün dəyərini artırır. Daşıyıcılar üçün hansı marşrutun siyasi cəhətdən dominant hesab edilməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Onlar tariflər, çatdırılma müddətləri, sərhəd prosedurlarının sayı, ötürmə qabiliyyəti və daşımaların proqnozlaşdırıla bilməsi ilə maraqlanırlar.

Bu baxımdan, TRIPP-nin ortaya çıxması Orta Dəhlizin özünü deyil, onun daxilindəki balansı dəyişə bilər. Əgər Azərbaycan, Türkiyə və Avropa bazarları arasında bəzi yüklər daha rahat alternativ marşrut taparsa, tranzit trafiki artmağa davam etdikcə Gürcüstanın ümumi tranzit axınındakı payı dəyişə bilər.

Bu səbəbdən Anakliya xüsusilə vacibdir. Bu dərin dəniz limanı Gürcüstan marşrutunu gücləndirə və quru alternativlərinin dəniz logistikasını tam əvəz edə bilmədiyi ərazilərdə ona üstünlük verə bilər. Lakin Anakliyaya maraq özü rəqabətin olmamasını sübut etmir. Əksinə, bu, Gürcüstanın yeni marşrutlar ortaya çıxdıqca cəlbedici qalmasına imkan verən nəqliyyat sisteminin elementlərini gücləndirməli olduğunu göstərir.

Nəticədə, Tiflis üçün bu, konkret marşrut deyil, dəyişən regional sistemə inteqrasiya imkanıdır. Əgər Gürcüstan dəmir yolu, limanlar və avtomobil nəqliyyatı arasında effektiv əlaqələr təklif edə bilsə, yeni quru yolları onun rolunu mütləq azaltmayacaq. Əksinə, bir neçə bir-biri ilə əlaqəli marşrut ümumi ticarət həcmini artıra bilər.

Lakin buna nail olmaq üçün Tiflis digər iştirakçıların maraqlarını nəzərə almalı olacaq. Azərbaycan nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirməkdə və Naxçıvanla əlaqələrini gücləndirməkdə maraqlıdır. Ermənistan əsas bazarlar arasındakı mövqeyindən kommunikasiyaları açmağa və iqtisadi fayda əldə etməyə çalışır. Türkiyə Azərbaycan və Orta Asiya ilə quru yol əlaqələrini genişləndirməkdə maraqlıdır. Orta Asiya dövlətləri üçün Avropa bazarlarına əlavə və daha davamlı çıxış əldə etmək imkanı vacibdir.

Bütün bu maraqlar mütləq Gürcüstanın maraqları ilə üst-üstə düşmür. Lakin Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat coğrafiyasını formalaşdıran məhz onların birləşməsidir. Ona görə də, Tiflis üçün TRIPP-i yalnız Gürcüstan tranzitindən potensial olaraq nə qədər yük götürə biləcəyinə əsasən qiymətləndirmək səhv olardı. Hər bir əsas oyunçunun birdən çox seçiminin olduğu bir sistemdə Gürcüstanın rolunu anlamaq daha vacibdir.

Bu, xüsusilə vacibdir, çünki marşrutlar arasında rəqabət onlar arasında əməkdaşlığa mane olmur. Gələcəkdə yük axınlarının təyinat yerindən, yük növündən və daşınma şəraitindən asılı olaraq Gürcüstan və Ermənistan marşrutları arasında bölüşdürülməsi tamamilə mümkündür. Bu halda Orta Dəhliz öz əhəmiyyətini itirməyəcək, lakin Xəzər və Avropa bazarlarını birləşdirə bilən yeganə logistika konfiqurasiyası olmaqdan çıxacaq.

Gürcüstanın nəqliyyat strategiyası üçün əsas çətinlik də elə buradadır. Tiflis tranzit rolunu qorumaq üçün alternativlərin olmamasına etibar edə bilməz. Region tədricən tək dominant quru yolundan bir neçə bir-biri ilə əlaqəli dəhlizlər sisteminə keçir. Gürcüstanın uğuru yeni marşrutlardan birini "rəqabətsiz" elan etmək qabiliyyətindən deyil, bu sistemə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılı olacaq.

Ona görə də, Kobaxidze TRIPP-i tamamlayıcı kimi təqdim etməkdə haqlıdır, lakin yalnız bir vacib şərtlə: Gürcüstan nəqliyyat şəbəkəsinin genişlənməsini yalnız öz tranzit biznesini qorumaq məsələsi kimi deyil, regional miqyaslı bir proses kimi qəbul etməlidir.

Yeni marşrutların açılması Azərbaycana nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirmək, Ermənistana iqtisadi və nəqliyyat reinteqrasiyası üçün şans, Türkiyəyə Qafqaz və Orta Asiya ilə əlaqələrini genişləndirmək, Orta Asiya dövlətlərinə isə qlobal bazarlara əlavə çıxış imkanı verir. Gürcüstan üçün bu, regional əlaqə sistemində onun rolunu yenidən təsdiqləmək zərurəti deməkdir.

Ona görə də, TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər. Bu, ümumi nəqliyyat həcmlərini artıra bilər, eyni zamanda, ayrı-ayrı ölkələrin tranzit biznesindəki payını dəyişdirə bilər. Məhz buna görə də Tiflis layihəyə öz marşrutlarına təhlükə prizmasından deyil, daha geniş baxışla baxmalıdır. Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat konfiqurasiyasında qalib rəqabətin olmamasını ən yüksək səslə bəyan edən deyil, regional iştirakçılara ümumi əlaqə sistemində ən təsirli yer təklif edə bilən olacaq.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov