Siyasət - Yenixeberorg.biz - Oxu, xəbərin olsun

Qazdan qardaş payı -

Admin — Fri, 09 Oct 2026 15:08:43 +0400

Azərbaycanın sürətlə inkişaf edən enerji sektoru, ildən-ilə artan qaz hasilatı və ixrac coğrafiyası fonunda Bakı ilə Ankara arasındakı qaz tərəfdaşlığı xüsusi yer tutur. Rəsmi rəqəmlərə, tarixi müqavilələrə və bazar mexanizmlərinə əsaslanan təhlil göstərir ki, bu əməkdaşlıq qarşılıqlı iqtisadi maraqlara, dəqiq hüquqi sazişlərə və strateji güzəştlərə söykənir.

Yenixeberorg.biz: Son illərdə Azərbaycan Avrasiyanın əsas enerji təchizatçılarından birinə çevrilib. Ölkədə həyata keçirilən irimiqyaslı layihələr – xüsusilə “Şahdəniz”, “Azəri-Çıraq-Günəşli” və “Abşeron” yataqlarının işlənməsi nəticəsində mavi yanacaq hasilatı davamlı olaraq artır. Rəsmi statistikaya görə, son ildə Azərbaycanda ümumi təbii qaz hasilatı 51,5 milyard kubmetrə çatıb.

Bu həcmin əhəmiyyətli bir hissəsi (illik təqribən 25 milyard kubmetrdən çox) bir çox xarici bazarlara, o cümlədən Avropa İttifaqı ölkələrinə və qonşu dövlətlərə ixrac olunur. İxrac coğrafiyasının şaxələnməsində və Azərbaycan qazının Qərb bazarlarına çatdırılmasında isə Türkiyə bazarı və onun infrastrukturu mərkəzi həlqə rolunu oynayır.

Türkiyənin Enerji Bazarını Tənzimləmə Qurumunun (EPDK) hesabatları və rəsmi mənbələr təsdiqləyir ki, Azərbaycan boru kəməri qazı idxalında qardaş ölkənin əsas təchizatçısıdır. Bu münasibətlər illər ərzində mərhələli şəkildə formalaşan ciddi, tənzimlənən kommersiya sazişlərinə və uzunmüddətli hökumətlərarası müqavilələrə əsaslanır.

Xatırladaq ki, Azərbaycan qazının Türkiyə bazarına rəsmi çıxışı 12 mart 2001-ci il tarixində Türkiyənin BOTAŞ şirkəti ilə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti (SOCAR) arasında imzalanan 15 illik “Doğal Gaz Alım-Satım Anlaşması” ilə başlanıb. Həmin sazişə əsasən, “Şahdəniz” yatağının 1-ci mərhələsindən Türkiyəyə illik təqribən 6,6 milyard kubmetr qaz nəqli nəzərdə tutulmuşdu.

İkinci mühüm mərhələ 26 dekabr 2011-ci il tarixində Ankarada imzalanan strateji hökumətlərarası sazişlər və TransAnadolu Boru Kəməri (TANAP) layihəsi ilə reallaşdı. Bu çərçivədə Türkiyəyə əlavə 6 milyard kubmetr qazın nəql edilməsi hüquqi müstəviyə bağlandı və tədarük müddəti uzunmüddətli perspektivi (25 il) əhatə etdi.

2024-cü ilin iyun ayında Bakı Enerji Həftəsi çərçivəsində imzalanan yeni sənədlərlə mövcud tədarük mexanizmləri yeniləndi. BOTAŞ ilə Azərbaycan Qaz Təchizat Şirkəti arasında başa çatmaqda olan əsas tədarük müqavilələrinin müddəti 2030-cu ilin sonuna qədər uzadıldı, tranzit və qaz mübadiləsi (swap) əməliyyatları tənzimləndi.

Növbəti mərhələdə imzalanan sazişlərə əsasən, 2029-cu ildən etibarən 15 il müddətinə “Abşeron” yatağının işlənməsi çərçivəsində Türkiyəyə ümumilikdə 33 milyard kubmetr (illik təqribən 2,25 milyard kubmetr) əlavə təbii qazın ixrac edilməsi təsbit olundu.

Azərbaycan uzun illərdir sabit həcmdə qaz nəql edir və illik göstəricilər bazardakı konyunktura uyğun olaraq tənzimlənir. Məsələn, müvafiq illərdə Azərbaycandan Türkiyəyə ümumilikdə 8,71 milyard kubmetr və sonrakı mərhələlərdə təqribən 9,6 – 10,2 milyard kubmetr qaz ixrac edilib.

Avropa bazarında qiymətlərin kəskin artdığı dövrlərdə belə, Türkiyəyə yönəldilən həcmlərin sabit saxlanılması Bakının bu istiqamətə verdiyi strateji önəmi göstərir. Məlum olduğu kimi, enerji bazarının təhlili zamanı ən çox diqqətçəkən məqam qiymət siyasətidir. Qlobal bazarlarda qiymətlərin kəskin dəyişməsinə baxmayaraq, Azərbaycanın Türkiyəyə tətbiq etdiyi qiymət mexanizmi açıq-aydın güzəştli xarakter daşıyır. Belə ki, Avropa istiqamətinə ixrac olunan min kubmetr qazın orta qiyməti bazarda pik hədlərdə 550–560 dollar ətrafında dəyişdiyi halda, Türkiyə bazarına tətbiq olunan orta ixrac dəyəri nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı – təqribən 270–280 dollar civarında formalaşır.

Bu yarıbayı qiymət fərqi onu göstərir ki, Azərbaycan Türkiyə bazarının sabitliyini təmin etmək üçün müəyyən maliyyə qazancından imtina edir. İqtisadi baxımdan bu, Azərbaycanın qardaş ölkənin daxili enerji təhlükəsizliyinə və sənayesinin rəqabət qabiliyyətliliyinə etdiyi mühüm geoiqtisadi investisiyadır.

Enerji məsələləri üzrə ekspert İlham Şaban bu münasibətləri şərh edərkən bildirir ki, Azərbaycanın qaz siyasətində Türkiyə bazarı əsas tranzit qapısı olmaqla yanaşı, həm də sabit qiymət mühitinə malik uzunmüddətli bazardır:

“Azərbaycan qazının Avropaya çıxışı (TANAP vasitəsilə) məhz Türkiyə ərazisindən asılıdır. Ona görə də tətbiq olunan güzəştli qiymətlər həm də sabit tranzit mühitinin və siyasi müttəfiqliyin ticarət müqabilidir.

Qlobal birjalardakı şoklardan qorunmaq üçün uzunmüddətli müqavilələr və sabit həcmlər hər iki tərəfə iqtisadi proqnozlaşdırıla bilənlik qazandırır”.

Beləliklə, Azərbaycanın ildən-ilə artan 50 milyard kubmetrdən çox ümumi qaz hasilatı fonunda Türkiyəyə yönələn ixrac xətti xüsusi çəkiyə malikdir. Azərbaycan-Türkiyə qaz ticarəti emosional formullardan kənar, iqtisadi və geosiyasi hesablamalara dayanır. Azərbaycanın illik milyardlarla kubmetr qazı bazar qiymətlərindən xeyli aşağı – təqribən yarıbayı qiymətə Türkiyəyə təslim etməsi Bakının Ankaraya etdiyi ən böyük strateji ticarət güzəştidir. Hüquqi təməlləri 2001-ci ilə gedib çıxan və yeni sazişlərlə 2030-cu illərə qədər uzadılan bu əməkdaşlıq iki ölkə arasındakı münasibətlərin dərinliyini praktik müstəvidə sübut edən əsas amildir.(Pressklub)

MDB-də Azərbaycan dövrü -

Admin — Fri, 09 Oct 2026 12:43:27 +0400

Bu gün Türkmənistanın "Avaza" milli turizim zonasında MDB Dövlət Başçıları Şurasının məhdud tərkibdə toplantısı keçirilib. İclasın gündəliyinə MDB-nin 35 illiyi, 2028-ci ilin "Sosial inkişaf və həyat keyfiyyəti ili", 2029-cu ilin isə "Nəqliyyat bağlılığı ili" elan edilməsi kimi məsələlərin daxil edilməsi qarşıdakı illərin əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirir.

Yenixeberorg.biz: Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin bu toplantıda iştirakı müzakirəyə çıxarılan məsələlərin reallaşmasında rəsmi Bakının oynadığı rol baxımından xüsusilə əhəmiyyətlidir. Bölgədə yaranmış əməkdaşlıq formatlarının fəal iştirakçısı və aparıcı qüvvələrindən biri olan Azərbaycan 2027-ci ildə MDB-yə həmsədrlik eləcək, 2028-ci ildə isə Birliyin sədri olacaq. Buna görə də bu gün keçirilən iclas həmçinin Azərbaycanın təşkilat daxilində fəaliyyətinin perspektivlərinə aydınlıq gətirəcək. Görünən odur ki, rəsmi Bakı prioritet hesab etdiyi nəqliyyat, regional əməkdaşlıq, iqtisadi məsələlərini MDB formatında da ön planda saxlayacaq.

Prezident İlham Əliyevin sammitdəki çıxışı göstərir ki, rəsmi Bakı qarşıdakı iki ildə MDB çərçivəsində daha fəal rol oynamağa və öz prioritetlərini təşkilatın gündəliyinə gətirməyə hazırdır. Azərbaycan özünün sədrliyi dövründə nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafına, üzv ölkələr arasında ticarətin və mədəni, humanitar əlaqələrin genişlənəcəyinə ciddi töhfələr verəcək.

Qeyd edək ki, Azərbaycanın MDB çərçivəsində əlaqələri yalnız yüksəksəviyyəli siyasi görüşlərlə məhdudlaşmır. Rəsmi Bakı həmçinin Hökumət Başçıları Şurası, Xarici İşlər Nazirləri Şurası, İqtisadi Şura kimi müxtəlif platformalarda iştirak edir. Prezident İlham Əliyevin 2020-2025-ci illərdə dövlət başçılarının bütün görüşlərinə ardıcıl qatılması isə Azərbaycanın MDB-nin gündəliyinin formalaşmasında fəal rol oynamasından xəbər verir.

2027 və 2028-ci illərdə ölkənin quruma həmsədrlik və sədrlik etməsi Azərbaycanın çoxşaxəli xarici siyasətinin daha da güclənməsi ilə nəticələnəcək. Nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətində də əməkdaşlıq xətti güclənir. Rəsmi Bakı həm Avropa ilə enerji və nəqliyyat əlaqələrini genişləndirir, həm Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərini dərinləşdirir, həm ərəbdilli ölkələrlə əməkdaşlıq münasibətlərini yeni mərhələyə keçirir, həm də MDB məkanı ilə aktiv tərəfdaşlıq edir. MDB Azərbaycan üçün digər tərəfdaşlıq formatlarına alternativ deyil. Əksinə, ölkənin çoxvektorlu xarici siyasətinin bir istiqamətini tamamlayan praktik əməkdaşlıq platformasıdır.

Bu mənada, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə əlaqələrin həm də MDB çərçivəsində genişlənməsi bir çox məsələni, əsasən də ölkənin regional tranzit mövqeyinin möhkəmləndirilməsi kimi prioritet sahəni əhatə edir. Bu münasibətlər öz növbəsində Xəzər hövzəsində əməkdaşlıq, Şərq-Qərb marşrutlarının inkişafına da ciddi təsir edəcək.

Əminliklə söyləmək olar ki, Bakı üçün növbəti iki il sadəcə həmsədrlik və sədrlik yox, MDB-ni Azərbaycan üçün prioritet olan iqtisadi, humanitar, nəqliyyat və regional əməkdaşlıq istiqamətlərində daha funksional platformaya çevirmək imkanı deməkdir. Ehtimal etmək olar ki, 2028-ci ildə sədrlik dövründə Azərbaycan bu platformanın mövcud imkanlarından istifadə edərək konkret layihələr və qarşılıqlı fayda verən təşəbbüslərlə çıxış edəcək.

MDB-nin Azərbaycan üçün əhəmiyyətini Prezident İlham Əliyevin təşkilatın fəaliyyətinə dair fikirləri də əks etdirir. Dövlət başçısı bildirib: "Ötən illər ərzində MDB siyasi dialoqun dəstəklənməsi, qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişafı və ölkələrimiz arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi üçün tələbat duyulan platforma kimi özünü təsdiqləyib".

Prezidentin bu fikri əslində Azərbaycanın MDB-də iştirakının yalnız siyasi təmaslarla məhdudlaşmadığını ortaya qoyur. Yəni, iqtisadi və çoxtərəfli əməkdaşlıq imkanları da rəsmi Bakı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın üzərinə MDB-nin gündəliyinin hazırlanması, qərarların icrası və çoxtərəfli əməkdaşlıq mexanizmlərinin qurulması baxımından əhəmiyyətli iş düşür və bunun üçün artıq hazırlıqlara da başlanılıb. Oktyabrın 7-də MDB Xarici İşlər Nazirləri Şurasının "Avaza"dakı iclasında Azərbaycanın 2027–2028-ci illər üzrə iki yüzdən çox tədbiri əhatə edən Prioritet Tədbirlər Planının əhəmiyyəti xüsusi vurğulanıb.

Bu gün keçirilən "Avaza" sammitinin gündəliyindəki məsələlər də Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə nəqliyyat və bağlantıların ayrıca prioritet kimi müəyyənləşməsi diqqət cəlb edir. Bu gün MDB ölkələri arasında yüklərin daha rahat daşınması üçün nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı xüsusilə vacibdir. Bu isə Azərbaycanın maraqları ilə üst-üstə düşür. Azərbaycan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərinin inkişafında fəal iştirak edir.

Azərbaycanın bu sahədəki hədəfləri Prezident İlham Əliyevin sammitdə səsləndirdiyi fikirlərdə də konkret ifadə olunub: "Azərbaycan Şimal-Cənub və Şərq-Qərb beynəlxalq dəhlizləri ilə etibarlı tranziti təmin edərək, regionun əsas nəqliyyat qovşaqlarından biri kimi öz mövqeyini ardıcıl olaraq möhkəmləndirir".

Ölkə başçısı vurğulayıb ki, 2026-cı ilin birinci yarısında Azərbaycandan keçən tranzit daşımalarının həcmi 10 faiz artaraq 8 milyon tona yaxınlaşıb: "Ortamüddətli perspektivdə məqsədimiz Şərq-Qərb və Şimal-Cənub marşrutları üzrə Azərbaycandan yükdaşımaları hər bir istiqamətdə 15 milyon tona çatdırmaqdır".

Bu sözlər Azərbaycanın nəqliyyat siyasətinin prioritetlərinə aydınlıq gətirir - rəsmi Bakı üçün əsas hədəf təkcə mövcud marşrutları qorumaq yox, tranzit imkanlarını genişləndirməkdir.

Bakı Beynəlxalq Dəniz Limanı, dəmir yolu və avtomobil yolları şəbəkəsi, Xəzər dənizi vasitəsilə daşımaların artması Azərbaycana Avropa və Mərkəzi Asiya arasında əsas bağlantı nöqtələrindən birinə çevrilməsinə imkan verir. Buna görə də 2029-cu ilin MDB-də "Nəqliyyat bağlılığı ili" elan edilməsi Azərbaycanın mövcud siyasəti ilə uzlaşır. Yəni, Azərbaycan bu prosesdə iştirakçı yox, əsas söz sahibi kimi çıxış edə bilər.

Azərbaycandan Ermənistana yük tranzitinin başlanması və gələcəkdə nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması perspektivləri regional bağlantılar baxımından ayrıca faktor kimi qiymətləndirilə bilər. Bu fakt təkcə Ermənistana tranzit məhdudiyyətinin aradan qaldırılması deyil. Qazaxıstan, Rusiya və digər ölkələrdən Azərbaycan ərazisi ilə Ermənistana 40 min tondan çox yük daşınıb. Eyni zamanda, Azərbaycan istehsalı olan neft məhsulları da Ermənistana ixrac edilib.

Azərbaycan Ermənistana siyasi jest etməklə yanaşı, nəqliyyat infrastrukturunun real şəkildə regional iqtisadi əlaqələrin bərpası və genişlənməsi üçün istifadə etdiyini ortaya qoyur. Burada diqqət ediləcək digər məqam isə Rusiya, Qazaxıstan və digər ölkələrdən Azərbaycan vasitəsilə yüklərin Ermənistana çatdırılması ölkəni Şimal-Cənub və Şərq-Qərb istiqamətlərində daha çevik tranzit halqasına çevirir. Bir sözlə, Azərbaycan üçün tranzit siyasəti yalnız iqtisadi gəlir məsələsi deyil. Bu, eyni zamanda, ölkənin regional geosiyasi çəkisini artıran vasitələrdən biridir.

Azərbaycanın MDB ilə münasibətlərində digər mühüm məqam milli maraqlar məsələsidir. Rəsmi Bakı MDB çərçivəsində əməkdaşlıq zamanı öz milli maraqlarını və strateji mövqeyini rəhbər tutur. Bu səbəbdən bir sıra sənədlərin qəbulu zamanı Azərbaycanın milli maraqlarına uyğun olmayan məsələlərdə öz mövqeyini ortaya qoyur, xüsusi rəylər və qeyd-şərtlər əlavə edir. Bu da öz növbəsində göstərir ki, MDB məkanı Azərbaycan üçün suveren qərarlar və milli maraqlar əsasında əməkdaşlıq platformasıdır. Bu prinsip qarşıdakı sədrliyi dövründə də Azərbaycanın siyasətinin əsas xətlərindən biri olacaq.

Azərbaycanın MDB ilə münasibətləri yalnız dövlət başçıları səviyyəsində siyasi dialoqla məhdudlaşmır. İqtisadi əlaqələr, humanitar layihələr, mədəniyyət, elm, kulinariya, təhsil və çoxsaylı sahələrdə qurulan əlaqələr də göstərir ki, MDB Azərbaycan üçün praktik əməkdaşlıq platformasıdır. İqtisadi və humanitar əlaqələrin inkişafı paralel olaraq qarşılıqlı ticarət və işgüzar münasibətlərin də inkişafına təkan verir. Eyni zamanda, xalqlar arasında tarixi və mədəni bağların qorunmasına xidmət edir.

Bu mövzuda Prezident İlham Əliyev bildirib: "Humanitar sahədə əməkdaşlıq əsas istiqamətlərdən biridir".

Buradan da görünür ki, bu cür layihələr yalnız mədəni əlaqələrin genişlənməsinə deyil, həm də xalqlar arasında təmasların və qarşılıqlı tanışlığın artmasına xidmət edə bilər.

Dövlət başçısı, eyni zamanda, idman sahəsinin də bu məsələdə rolunu vurğulayıb: "Azərbaycanda III MDB Oyunlarının uğurla keçirilməsi əlamətdar idman hadisəsinə çevrildi".

Bu fikir də sübut edir ki, Azərbaycan MDB məkanında əməkdaşlıq çərçivəsində idmanı da xalqlar arasında münasibətlərin möhkəmləndirilməsi vasitəsi kimi nəzərdən keçirir.

Yekun olaraq, deyə bilərik ki, 2027-ci ildə həmsədrlik, 2028-ci ildə isə sədrliyin Azərbaycana keçməsi MDB daxilində daha geniş imkanlar qazandıracaq. Hazırda rəsmi Bakının konkret və aydın regional gündəliyi olması onun üstünlüyüdür. Söhbət regional sülh quruculuğu, Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri, Xəzər dənizi üzərindən bağlantılar, Ermənistan istiqamətində yeni tranzit imkanlarından gedir. Bu isə Azərbaycana Birliyin iqtisadi, nəqliyyat və regional əməkdaşlıq gündəliyinin formalaşmasına təsir edən əsas aktorlardan birinə çevrilməsinə şərait yaradır...(Report)

Bakı - Moskva münasibətlərində yeni mərhələ:

Admin — Fri, 09 Oct 2026 10:40:29 +0400

Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz

Yenixeberorg.biz: AZAL təyyarəsinin qəzasının yaratdığı ciddi böhrandan sonra Rusiya və Azərbaycan arasındakı münasibətlər tədricən yeni bir mərhələyə qədəm qoyur. Lakin mövcud inkişafları əvvəlki modelə qayıtmaq kimi deyil, daha praqmatik, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan və Bakının artan müstəqilliyini nəzərə alan yeni qarşılıqlı əlaqə formatının ortaya çıxması kimi görmək daha doğrudur.

Moskvanın Azərbaycanla münasibətlərinin qurulduğu prinsipləri açıq şəkildə bəyan etməsi vacibdir. Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinin (XİN) MDB Ölkələri üzrə Dördüncü Departamentinin direktoru Mixail Kaluqin Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin “mehriban qonşuluq, qarşılıqlı hörmət və bir-birinin maraqlarının nəzərə alınması əsasında inkişaf etdiyini” bildirib. O, əlavə edib ki, tərəflər 2024-cü ilin dekabr ayında baş verən təyyarə qəzası ilə bağlı "səhifəni çevirməyi" bacarıblar və Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin qərb qolunun inkişafı davam edəcək.

Bu diplomatik formulun göründüyündən daha dərin mənası var. Moskva faktiki olaraq etiraf edir ki, Bakı ilə davamlı əməkdaşlıq onun milli prioritetlərini nəzərə almadan mümkün deyil. Öz növbəsində, Azərbaycan öz maraqlarına xidmət etdiyi Rusiya ilə sıx əlaqələri qorumağa hazır olduğunu nümayiş etdirir. Müzakirə artıq əvvəlki sistemin bərpası deyil, daha balanslı bir model tapmaqla bağlı gedir.

Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin 2 oktyabrda Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) 8-ci qurultayındakı bəyanatı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dövlət başçısı xarici siyasətin ölkənin daxili işlərinə müdaxiləni istisna etməli olduğunu vurğuladı və Azərbaycanın heç kimin himayəsinə ehtiyacı olmadığını bildirdi. O, həmçinin Bakının həm ABŞ, həm də Çinlə strateji tərəfdaşlığını qeyd etdi.

Beləliklə, Rusiyanın qarşılıqlı hörmət formulu və Azərbaycanın himayəyə ehtiyac olmadığını iddia etməsi eyni tendensiyanı effektiv şəkildə əks etdirir: Bakı əməkdaşlıq etməyə hazırdır, lakin asılılığı tərəfdaşlıqla səhv salmır. Moskva üçün bu, Azərbaycanın yeni kimliyinə uyğunlaşmaq ehtiyacını göstərir. Bakı üçün bu, Rusiyanın diqqətini eksklüziv xarici siyasət sütununa çevirmədən qorumaq üçün bir fürsətdir.

Balansdakı dəyişiklik xüsusilə iqtisadiyyatda və logistikada nəzərə çarpır. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi onu Rusiyanın İran, Cənubi Asiya və Fars körfəzi bazarlarına çıxışında əsas halqaya çevirir. Ona görə də, Şimal-Cənub Dəhlizi sadə nəqliyyat layihəsindən daha böyük əhəmiyyətə malikdir. O, Rusiya, Azərbaycan və İranı vahid infrastruktur sisteminə birləşdirir və eyni zamanda, üç iştirakçının hər birinin strateji dəyərini artırır.

Moskva üçün bu marşrut cənub bazarlarına əlavə çıxış yaradır. Bakı üçün tranzit mərkəzi statusunu gücləndirir və iqtisadi imkanları genişləndirir. Tehran üçün isə Rusiya və Avrasiya regionu ilə daha sabit ünsiyyət kanalı açır. Nəticədə, nəqliyyat infrastrukturu təkcə iqtisadi deyil, həm də geosiyasi amilə çevrilir və üç ölkə arasında münasibətlərin sabitliyini artıra bilər.

Məhz buna görə də İran Rusiya-Azərbaycan münasibətlərinin yeni konfiqurasiyasında mərkəzi yer tutur. Onun əhəmiyyəti yaxınlığından kənara çıxır: Moskva və Bakının nəqliyyat, enerji və strateji maraqları İran ətrafında birləşir. Tehran ətrafında hər hansı ciddi eskalasiya Şimal-Cənub Dəhlizi, regional ticarət və Azərbaycanın təhlükəsizliyi üçün risk yaradır. Nəticə etibarilə, Bakı üçün ərazisini və infrastrukturunu ölkəni münaqişəyə cəlb edə biləcək hərbi ssenarilərdən qorumaq təkcə xarici siyasət məsələsi deyil, həm də iqtisadi sabitlik üçün ilkin şərtdir.

Eyni zamanda, Rusiyanın yanaşması daha geniş əlaqələr sistemində mövcuddur. Türkiyə Azərbaycanın əsas strateji müttəfiqi olaraq qalır, Çin regionda iqtisadi mövcudluğunu gücləndirir və Avropa ölkələri Azərbaycanın enerji və nəqliyyat imkanları ilə maraqlanır. Orta Dəhlizin inkişafı eyni zamanda, Ankara və Pekin üçün Bakının rolunu artırır, Şimal-Cənub Dəhlizi isə Moskva və Tehran üçün əhəmiyyətini artırır.

Bu, Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas resursudur. Bakı artıq güc mərkəzləri arasında balans yaratmır, əksinə, öz ərazisində müxtəlif iqtisadi və nəqliyyat sistemlərini birləşdirməyə çalışır. Xarici oyunçular Azərbaycanın sabitliyi ilə nə qədər çox maraqlanırsa, onun müstəqil manevr imkanları bir o qədər çox olur. Ona görə də, təsir uğrunda rəqabət tədricən ölkədən keçən layihələrdə, marşrutlarda və proseslərdə iştirak uğrunda rəqabətə çevrilir.

Moskva üçün bu o deməkdir ki, tarixi ətalət artıq siyasi çəkini qorumaq üçün kifayət qədər əsas ola bilməz. Rusiyanın mövcudluğu onun praktik əhəmiyyətindən - ticarət, investisiya, nəqliyyat layihələri, sərhədyanı əməkdaşlıq və regional təhlükəsizliyə qoşulmaqdan asılı olacaq. Eksklüziv təsir dairəsi anlayışına güvənmək cəhdləri əks nəticə verə bilər.

Rusiya ilə əməkdaşlıq Azərbaycan üçün obyektivlik baxımından faydalı olaraq qalır, lakin daha geniş xarici münasibətlər sisteminə uyğun olmalıdır. Bakı nə Moskva ilə qarşıdurmada, nə də ondan asılılıqda maraqlıdır. Onun məqsədi eyni zamanda, Rusiya və Türkiyə ilə işgüzar münasibətləri qorumaq, Çin və Qərblə əlaqələri inkişaf etdirmək və İranla sabit dialoq aparmaqdır. Bu konfiqurasiya daimi balanslaşdırma tələb edir, lakin ölkəyə müstəqil siyasət üçün maksimum imkan verir.

Ona görə də, qarşıdakı illər üçün ən çox ehtimal olunan ssenari praqmatik sabitləşmə olaraq qalır. Moskva və Bakı yeni siyasi gərginlikdən qaçacaq və iqtisadi maraqlarının üst-üstə düşdüyü sahələrə diqqət yetirəcəklər. Əsas sahələr nəqliyyat, ticarət, investisiya, enerji və sərhədyanı əməkdaşlıq olacaq. Münasibətlərin sabitliyinin əsas göstəricisi siyasi bəyannamələrin sayı deyil, tərəflərin pozulması hər iki tərəf üçün zərərli olacaq iqtisadi əlaqələr yaratmaq qabiliyyəti olacaq.

Hadisələr müsbət inkişaf edərsə, Şimal-Cənub layihəsi Rusiya-Azərbaycan əməkdaşlığının mərkəzi layihələrindən birinə çevrilə bilər və eyni zamanda, üçtərəfli Moskva-Bakı-Tehran əlaqəsini gücləndirə bilər. Bu, xüsusilə İran ətrafında artan geosiyasi gərginlik fonunda vacibdir: üç dövlətin nəqliyyat və ticarət maraqları nə qədər dərindən əlaqəlidirsə, sabitliyin qorunmasında ortaq maraqları bir o qədər artır.

Əsas strateji nəticə budur ki, Rusiya-Azərbaycan münasibətləri artıq əvvəlki "xüsusi yaxınlıq" və ya “siyasi asılılıq” kateqoriyaları ilə ölçülə bilməz. Onların gələcəyi yeni maraqlar coğrafiyası ilə müəyyən edilir və bu coğrafiyada Azərbaycan Rusiya, Türkiyə, İran, Çin və Avropa strategiyalarının kəsişməsində müstəqil bir mərkəzə çevrilir.

Bakı üçün bu, təcrid olunmadan suverenliyini gücləndirmək üçün bir fürsətdir. Moskva üçün eksklüziv təsirin qorunması məntiqindən bərabər və praqmatik tərəfdaşlıq modelinə keçmək vacibdir. Əks təqdirdə, Rusiyanın mövcudluğu tədricən dəyişən regional reallığa daha tez uyğunlaşa bilən oyunçulara yol verəcək.

Ona görə də, mövcud normallaşma keçmişə qayıtmaq deyil, hər iki tərəfin yeni nəsil münasibətlər qurmaq qabiliyyətinin sınağıdır. Onların davamlılığı üç amildən asılı olacaq: Azərbaycanın siyasi müstəqilliyinə hörmət, qarşılıqlı faydalı iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və Rusiya-Azərbaycan-İran münasibətlərində sabitliyin qorunması. Əgər bu şərtlər qorunarsa, əməkdaşlıq dövri böhranların məntiqini aşaraq davamlı, balanslı bir tərəfdaşlığa çevrilə bilər - himayədarlıq, asılılıq və Bakının güc mərkəzləri arasında seçim etməməsi olmadan.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov

Gürcüstanın seçimi:

Admin — Fri, 09 Oct 2026 00:23:30 +0400

Hakimiyyətin yalnız özünə uyğun namizədləri deyil, həm də özünə sərf edən opponentləri seçir

Yenixeberorg.biz: Müxalif “Lelo – Güclü Gürcüstan” birliyinin xarici əlaqələr üzrə katibi Qriqol Qeqeliya hakim “Gürcü Arzusu” partiyasının bir sıra müxalifət partiyalarının qadağan edilməsi ilə bağlı təşəbbüsünü sərt tənqid edib. O, bu cür müzakirələri diktator rejimlərinə xas ekstremal tədbir adlandıraraq, Gürcüstanın Belarus və Rusiyanın yolu ilə getdiyini bildirib.

Siyasətçinin sözlərinə görə, “Gürcü Arzusu” rejimi yalnız Avropa kursuna sadiq qalmaq görüntüsü yaradır, əslində isə sərt diktaturanı möhkəmləndirir.

Qeqeliya vurğulayıb ki, ölkə vətəndaşlarının təxminən bir milyonunun səs verdiyi partiyaları qadağan etməyə cəhd göstərilməsi yolverilməzdir və hətta “seçkili avtokratiya” formatı üçün belə ağlasığmazdır.

Onun sözlərinə görə, bu cür addımlar sivil dünyanın ciddi narahatlığına səbəb olur və Gürcüstanın beynəlxalq tərəfdaşlarının çox sərt reaksiyasına gətirib çıxaracaq.

Məsələ artıq beynəlxalq miqyas alıb. Avropa Parlamentində hakim “Gürcü Arzusu” partiyasının Gürcüstanda müxalifət partiyalarını qadağan etmək cəhdləri” adlı rəsmi başlıqla debatların keçirilməsi planlaşdırılıb. Ardınca avroparlamentarilər müvafiq qətnamə üzrə səsvermə keçirəcəklər.

Müxalifətçi Qeqeliyanın iddiaları nə dərəcədə əsaslıdır? Hazırkı hakimiyyət tanınmış müxalifət partiyalarının fəaliyyətini həqiqətən qadağan edə bilərmi? Əgər belədirsə, Gürcüstan hakimiyyəti bu addımın ölkənin gələcək Avropaya inteqrasiyasına ümumiyyətlə son qoya biləcəyindən və bütün Qərb dünyası ilə münasibətləri ciddi şəkildə pisləşdirəcəyindən ehtiyat etmir?

Yaranmış vəziyyətlə bağlı Pressklub.az-a danışan Gürcüstan Strateji Təhlil Mərkəzinin (GSAC) aparıcı eksperti Gela Vasadze bildirib ki, Qriqol Qeqeliya ilə əsas məsələdə mübahisə etmir – ən böyük müxalifət partiyalarının qadağan edilməsi, həqiqətən də, müəyyən bir sərhədin aşılması deməkdir.

“Amma Belarus və Rusiya ilə müqayisələri hələlik siyasətçilərin ixtiyarına buraxardım. Gürcüstanda onsuz da vəziyyət kifayət qədər ciddidir və onu əlavə epitetlərlə daha da ağırlaşdırmağa ehtiyac yoxdur.

Üstəlik, biz artıq nəzəri ehtimalı müzakirə etmirik. Konstitusiya Məhkəməsinə iddia verilib və söhbət eyni anda bir neçə müxalifət partiyasından gedir. Buna görə də bu gün məsələ “Gürcü Arzusu”nun işi partiyaların qadağan olunmasına qədər çatdırmağa cəhd göstərib-göstərməyəcəyində deyil. O, artıq buna cəhd edir. Məsələ başqadır – Konstitusiya Məhkəməsinin müvafiq qərarı qəbul edib-etməyəcəyi və bunun siyasi nəticələrinin necə olacağı.

Məhz burada ən maraqlı məqam başlayır. Çünki ayrı-ayrı müxalifət partiyaları ilə istənilən qədər mübahisə etmək, onları radikallıqda, parlamenti boykot etməkdə, seçkilərin nəticələrini tanımamaqda və ümumiyyətlə, bütün siyasi günahlarda ittiham etmək olar. Mənim özümün də Gürcüstan müxalifətinə çoxlu suallarım var. Amma əhəmiyyətli seçici dəstəyinə malik siyasi partiyaları qadağan etmək tamam başqa məsələdir. Demokratiyada pis müxalifəti seçkilərdə məğlub edirlər. Müxalifətin qadağan edilməsi isə hakimiyyətin yalnız özünə uyğun namizədləri deyil, həm də özünə sərf edən opponentləri seçməyə başlaması deməkdir. Bu isə artıq çox təhlükəli modeldir”, – politoloq bildirib.

Avropaya inteqrasiyaya gəlincə, onun sözlərinə görə, burada vəziyyət demək olar ki, sürreal xarakter alır.

“Gürcüstan Konstitusiyasında Aİ və NATO-ya inteqrasiya kursu təsbit olunub, hakimiyyət ölkənin Avropa gələcəyindən danışmaqda davam edir. Bu arada isə Avropa Parlamenti “Gürcü Arzusu” hakim partiyasının Gürcüstanda müxalifət partiyalarını qadağan etmək cəhdləri” adlı xüsusi debat keçirir. Məncə, elə bu başlığın özü Tbilisi ilə Brüssel arasındakı münasibətlərdə böhranın dərinliyini kifayət qədər yaxşı təsvir edir.

Partiyaların qadağan edilməsi Avropaya inteqrasiyanın üzərindən birdəfəlik xətt çəkəcəkmi? Mən “birdəfəlik” sözündən istifadə etməzdim. Ümumiyyətlə, siyasətdə çox az şey birdəfəlik olur. Amma tamamilə aydındır ki, belə bir qərar bugünkü Gürcüstanı Avropa İttifaqından daha da uzaqlaşdıracaq və onsuz da son dərəcə ağır olan Qərb tərəfdaşları ilə münasibətləri kəskin şəkildə pisləşdirəcək.

“Gürcü Arzusu” bundan ehtiyat edirmi? Məncə, sualı başqa cür qoymaq lazımdır. Hakimiyyətin addımlarına əsasən, bu gün Qərblə qarşıdurmanın siyasi qiyməti daxili siyasi sistem üzərində nəzarəti itirmək riskindən daha az təhlükəli hesab olunur. Məncə, bütün bəyanatlardan daha vacib olan məhz budur. Çünki siyasətçilər istənilən şeyi deyə bilərlər. Nəticə etibarilə, ölkənin istiqamətini bəyanatlar deyil, qərarlar müəyyən edir. Təəssüf ki, son illərin qərarları Gürcüstanı vəd etdiyi istiqamətə aparmır”, – Vasadze fikrini yekunlaşdırıb.

Rauf Orucov

Yeni ortaq platforma Mərkəzi Asiya dövlətləri və Azərbaycanın əməkdaşlıq imkanlarını artırır

Admin — Thu, 08 Oct 2026 15:18:53 +0400

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Türkmənistana işgüzar səfəri zamanı 8 oktyabr tarixində Mərkəzi Asiya və Azərbaycan Respublikası Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşündə iştirak edib. Yenixeberog.biz: Bu səfər Azərbaycanın son illərdə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə sürətlə dərinləşən münasibətlərinin və regionda artan rolunun məntiqi davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

2025-ci ilin noyabr ayında Özbəkistanın Daşkənd şəhərində keçirilən Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 7-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycan bu platformaya tamhüquqlu iştirakçı kimi qəbul edildi. Bu isə "C5" formatının (Mərkəzi Asiya əməkdaşlıq formatı) "C6"ya çevrilməsi, yəni artıq Azərbaycanı da əhatə edən daha geniş siyasi-iqtisadi və geosiyasi formata çevrilməsi deməkdir. Bununla Azərbaycanla Mərkəzi Asiya ölkələri arasında münasibətlər yeni mərhələyə keçid etdi. Artıq Azərbaycan toplantılarda regional gündəmin formalaşdırılmasında qərarverən üzvə çevrildi.

2026-cı ilin 31 iyul tarixində Qırğızıstanın Çolpon-Ata şəhərində imzalanan Çolpon-Ata Bəyannaməsi isə bu prosesin siyasi-hüquqi əsaslarının möhkəmlənməsi demək idi. Bu sənəd sayəsində Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə münasibətləri ayrı-ayrı ikitərəfli əlaqələr yox, regional əməkdaşlıq kimi formalaşdı. Prezident bu görüşdə çıxış edərək Azərbaycanın fəal üzv olacağını bildirmişdi. Bu isə sübut edir ki, rəsmi Bakının məqsədi sadəcə toplantılarda iştirak etmək deyil, həm də regional gündəmin formalaşmasına öz siyasi və iqtisadi imkanları ilə töhfə vermək niyyətindədir.

2026-cı ilin 8 oktyabr tarixində Türkmənbaşıda keçirilən 8-ci Məşvərət Görüşündə Azərbaycan artıq tamhüquqlu iştirakçı kimi ilk dəfə toplantıda yer aldı. Burada diqqət çəkən məqam sadəcə iştirakçı sayının artması deyil. Əsas dəyişiklik Mərkəzi Asiyanın coğrafi sərhədlərindən kənarda yerləşən Azərbaycanın bu əməkdaşlıq platformasında yer almasıdır. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycan bununla Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa istiqaməti ilə birləşdirən mühüm bəndə çevrilir. Bu baxımdan Azərbaycanın prosesə qoşulması platformanın coğrafiyasını genişləndirməklə yanaşı, onun nəqliyyat, enerji, investisiya və xarici bazarlara çıxış imkanlarını da artırır.

Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət Görüşünün gündəliyində əsas yer alan məsələlər energetika, dayanıqlı nəqliyyat-logistika dəhlizləri, siyasi-diplomatik əməkdaşlıq, ekologiya, su ehtiyatları, Aral dənizi, mədəniyyət, təhsil və elmi əlaqələr kimi geniş sahələri əhatə edir. Bu isə əməkdaşlığın sadəcə iqtisadiyyat, enerji və nəqliyyat sahələrini yox, təhlükəsizlikdən ekologiyaya, humanitar sahələrə qədər geniş spektri əhatə etdiyini göstərir.

Formata üzv ölkələrin dövlət başçılarının Azərbaycanın regional roluna verdikləri qiymət də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Türkmənistan Prezidenti Sərdar Berdiməhəmmədov açılış mərasimində Azərbaycanın burada təmsil olunmasını yüksək qiymətləndirərək, Asiya və Avropadakı tərəfdaşlarla geniş əməkdaşlıq perspektivləri açdığını qeyd edib. Bu isə formatın artıq daha geniş geoiqtisadi məkana xitab etdiyini göstərir. Azərbaycanın mühüm logistika, enerji mərkəzləri kimi regional və qlobal proseslərdə rolunun artdığını sübut edir. Azərbaycanın Xəzərin qərb sahilində yerləşməsi Mərkəzi Asiyanın qərbə çıxış imkanlarını nəqliyyat, enerji və ticarət bağlantıları ilə tamamlayır.

Qazaxıstan prezidenti də çıxışında Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın Avrasiyada artan roluna diqqət çəkib. Onun çıxışında tərəflər Avrasiyada inkişaf və geosiyasi qarşılıqlı fəaliyyət baxımından əhəmiyyətli məkan kimi təqdim olunur.

Məşvərət Görüşündə çıxış edən Prezident İlham Əliyev iqtisadi gündəliyin əsas şərtini müəyyənləşdirib: "Sülh, təhlükəsizlik, siyasi və iqtisadi sabitlik Mərkəzi Asiya ölkələrinin və Azərbaycanın uğurlu inkişafının əsasını təşkil edir". Prezidentin bu fikri regional sabitliklə bağlıdır. Çünki bu gün bütün dünyanın, xüsusən də Qərbin diqqət mərkəzində olan nəqliyyat dəhlizləri, enerji xətləri və digər investisiya layihələri uzunmüddətli xarakter daşıyır. Bu səbəbdən də onların effektivliyi siyasi sabitlikdəm birbaşa asılıdır. Buna görə də Prezident bu sahəyə xüsusi diqqət ayıraraq, təhlükəsizlik və iqtisadiyyatın ayrı gündəm kimi yox, eyni regional strategiyanın bir-birini tamamlayan tərəfləri olduğuna diqqət çəkib. Başqa sözlə, rəsmi Bakı üçün regional əməkdaşlığı qoruyacaq siyasi mühitin möhkəmləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Bu mənada müzakirələrdə əsas istiqamətlərindən biri kimi nəqliyyat və logistika sahəsində əməkdaşlığın seçilməsi təsadüfi deyil. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Azərbaycanın dəmir yolu infrastrukturu, Avropaya uzanan nəqliyyat bağlantıları sayəsində Mərkəzi Asiya ölkələrinin yüklərinin Qərbə daşınması üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu marşrutların da inkişafı Mərkəzi Asiya dövlətlərinin alternativ xarici bazarlara çıxış imkanlarının genişlənməsi deməkdir. Marşrutların inkişafı dedikdə isə, gömrük prosedurlarının rəqəmsallaşdırılması, sinxronlaşdırılması, sərhədlərdən keçidin sadələşdirilməsi nəzərdə tutulur və bu da öz növbəsində Orta Dəhlizin səmərəliliyini artıran amillər kimi çıxış edir. Çünki yüklər sərhədlərdən daha sürətlə keçəcək, daşınma müddəti və xərcləri də azalacaq. Bu isə dəhlizlərin gələcəyi baxımından ciddi əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu səbəbdən də Prezident İlham Əliyev görüşdə bildirib ki, "Xəzər dənizi bu gün ölkələrimizin nəqliyyat əlaqələrində getdikcə daha böyük rol oynayır və Xəzərin hər iki sahilindəki nəqliyyat infrastrukturunun Mərkəzi Asiyanın Azərbaycan və daha sonra beynəlxalq bazarlarla birləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyəti var".

Azərbaycan üçün əsas məsələ sadəcə yüklərin öz ərazisindən keçməsi deyil, həmçinin Xəzərin hər iki sahilində formalaşan infrastrukturun vahid logistika zəncirinə çevrilməsidir. Bu zəncirin sürətli və ucuz başa gəlməsi Azərbaycanın tranzit mərkəzi kimi rolunu daha da möhkəmləndirəcək.

Prezident İlham Əliyev də Türkmənbaşı şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının 8-ci Məşvərət görüşündə çıxış edərkən bəyan edib ki, ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 %-dən çox artıb. "Bu gün ölkəmizdə Mərkəzi Asiya ölkələrinin kapitalı ilə 400-dən çox şirkət aktiv şəkildə fəaliyyət göstərir. Son illərdə Azərbaycan Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradıb. Bu fondların hər birinin kapitalı yüz milyonlarla dollar təşkil edir", - dövlətimizin başçısı vurğulayıb.

Azərbaycan Prezidenti, ilk növbədə, birgə layihələrin həyata keçirilməsi, yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması və sənaye əməkdaşlığının genişləndirilməsi üçün bu investisiya fondlarının imkanlarından daha fəal istifadənin zəruriliyini qeyd edib. "Biz təkcə qarşılıqlı ticarəti artırmaqla kifayətlənməməliyik, həm də birlikdə investisiya qoymalı, istehsal etməli və xarici bazarlara çıxmalıyıq", - deyə o əlavə edib.

Təsadüfi deyil ki, görüşün yekun bəyanatında dövlət başçıları inteqrasiya olunmuş regional nəqliyyat infrastrukturunun inkişaf etdirilməsinin prioritet əhəmiyyət daşıdığını qeyd edib və "Şərq–Qərb" və "Şimal–Cənub" beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin davamlı iqtisadi artımın və regionlararası əlaqələrin genişləndirilməsinin əsas amilləri kimi əhəmiyyətini vurğulayıblar. Liderlər öz dövlətlərinin ərazilərindən keçən tranzit-nəqliyyat dəhlizlərinin daha da inkişaf etdirilməsinin vacibliyini təsdiq ediblər.

Regional əməkdaşlığın əsas istiqamətlərindən biri də enerji sahəsidir. Azərbaycan Xəzərin zəngin enerji resurslarının dünya bazarlarına çıxarılmasında mühüm rola sahibdir. Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə enerji sahəsindəki əməkdaşlığı daha geniş anlam daşıyır. Qazaxıstan və Özbəkistanla yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması üçün atılan addımlar bunu sübut edir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan Mərkəzi Asiyada istehsal olunan elektrik enerjisinin də Qərb bazarlarına çıxarılması üçün potensial bağlantı nöqtəsinə çevrilir. Prezident də 8-ci Məşvərət Görüşündə bu məsələyə toxunaraq bildirib: "Bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlığımız davamlı olaraq genişlənir. Biz Qazaxıstan və Özbəkistanla birlikdə "yaşıl enerji" dəhlizi yaratmaq üzərində işləyirik".

Bir sözlə, Azərbaycan Mərkəzi Asiya ölkələri ilə enerji əlaqələrini əvvəllər neft və qaz nəqli üzərində qururdusa, indi bərpaolunan enerjinin də nəqli gündəliyə daxil edilib. Mərkəzi Asiya isə enerji potensialını məhz Azərbaycan üzərindən geniş bazarlara çıxarmaq imkanı əldə edir.

"C6" formatında əsas məqamlardan biri də Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət və iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi, qarşılıqlı investisiyaların artması və birgə layihələrin həyata keçirilməsidir. Çıxışında bu inkişafa diqqət çəkən Prezident İlham Əliyev bildirib ki, ötən il Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ölkələri ilə ticarət dövriyyəsi 50 faizdən çox artıb. Azərbaycanda Mərkəzi Asiya kapitalının iştirakı ilə 400-dən çox şirkət fəaliyyət göstərir. Qazaxıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanla birgə investisiya fondları yaradılıb. Bu isə o deməkdir ki, birgə investisiya fondları əməkdaşlıq daha üst mərhələyə, yəni istehsal, sənaye müəssisələrinin yaradılmasına şərait yaradır. Bu da öz növbəsində iştirakçı ölkələrin iqtisadiyyatlarının artması, məşğulluğa töhfə, Qərbə daşınan yüklərdə artım deməkdir.

8-ci Məşvərət Görüşü həm də yeni təkliflə yadda qaldı. Qırğızıstan prezidenti təklif edib ki, Mərkəzi Asiya ölkələri ilə Azərbaycan arasında vahid elektron ticarət platforması yaradılsın. Bu isə o deməkdir ki, nəqliyyat və enerji layihələri ilə fiziki olaraq bir-birinə bağlanan ölkələr rəqəmsal ticarət platforması sayəsində bu əlaqəni biznes və istehlakçı səviyyəsinə keçirə bilər. Bu da öz növbəsində kiçik və orta biznesin də regional bazarlara çıxışını asanlaşdıra bilər. Eyni zamanda Orta Dəhliz malların fiziki hərəkətini təmin edirsə, elektron platforma həmin malların alıcısı, satıcısı və bazarı arasında əlaqəni sürətləndirə bilər.

"C6"da tamhüquqlu iştirakçı kimi çıxış edən Azərbaycan üçün əsas nəticələrdən biri növbəti görüşün rəsmi Bakıya həvalə edilməsidir.

Məşvərət Görüşünün yekunu olaraq imzalanan Birgə Bəyanatda Azərbaycanın bu formatda tamhüquqlu iştirakının əhəmiyyəti vurğulanıb və qeyd olunub ki, dövlət başçıları 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakı şəhərində keçiriləcək Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Sammitinin təşkili və keçirilməsi istiqamətində görülən hazırlıq işlərini yüksək qiymətləndirirlər.

Qırğızıstan Prezidenti Sadır Japarov Azərbaycanın 2027-ci ildə Azərbaycan və Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşünə sədrliyini açıqlayıb. Bu isə Azərbaycana imkan verir ki, bu gün formalaşan gündəliyi konkret layihələrə, yeni investisiya mexanizmlərinə və daha səmərəli regional bağlantılara çevirsin. Başqa sözlə, 2026-cı il Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın regional əməkdaşlıq platformasına tamhüquqlu şəkildə daxil olduğu il kimi yadda qalacaqsa, 2027-ci il Bakının bu platformada nə qədər təsirli və təşəbbüskar aktora çevrildiyini göstərən əsas mərhələ olacaq...(Report)

TRIPP Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsi dəyişir –

Admin — Thu, 08 Oct 2026 09:54:21 +0400

TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər – Rəqabətdə qalib kim olacaq?

Yenixeberorg.biz: Gürcüstanın Baş naziri İrakli Kobaxidze bildirib ki, Tiflis TRIPP-i Gürcüstandan keçən mövcud tranzit marşrutlarına rəqib kimi görmür. Onun sözlərinə görə, Orta Dəhliz boyunca yük dövriyyəsi 2020-ci ildən bəri yeddi dəfə artıb və bu da yeni marşrutların yaradılmasını obyektiv zərurətə çevirib. Gürcüstanın Baş naziri hesab edir ki, TRIPP mövcud nəqliyyat sistemi üçün ciddi təhlükə yaratmaq əvəzinə, onu tamamlayacaq. Kobaxidze həmçinin Anakliya dərin su limanı layihəsinə olan yüksək marağı Gürcüstan marşrutunun davamlı cəlbediciliyinin sübutu kimi qeyd edib.

Bu mövqe iqtisadi və siyasi baxımdan başa düşüləndir. Tiflis üçün yeni bir rəqibin ortaya çıxmasından daha çox bazarın genişlənməsi barədə danışmaq daha rahatdır. Gürcüstan tranzit modeli əsasən ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi və Azərbaycan, Qara dəniz, Türkiyə və Avropa bazarları arasında əlaqə rolunu əsas götürür. Alternativ marşrutların bu konfiqurasiyanı dəyişdirə biləcəyini qəbul etmək öz tranzit üstünlüyünün davamlılığını yenidən sübut etmək demək olardı.

Lakin məsələ TRIPP-in bütövlükdə Orta Dəhlizin rəqibi olub-olmamasında deyil. Marşrutlar arasında tam üst-üstə düşmə yoxdur. Daha vacibi, onların rəqabət aparacağı konkret yük və təyinat yerləri, eləcə də yeni əlaqələrin yaranmasının regionda tranzit axınlarının paylanmasını necə dəyişdirəcəyidir.

TRIPP - "Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu" - 2025-ci ilin avqust ayında Vaşinqtonda Ermənistan-Azərbaycan razılaşması üzrə ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə əldə edilmiş razılaşmalarla əlaqəlidir. Layihə Ermənistanın cənubu vasitəsilə nəqliyyat əlaqəsinin yaradılmasını, Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirməyi və Türkiyə ilə birbaşa əlaqə təmin etməyi nəzərdə tutur. 2026-cı ilin yanvar ayında Ermənistan və ABŞ layihənin həyata keçirilməsi üçün çərçivə modelini təqdim etdilər və may ayında tərəflər onun inkişafı üçün birgə struktur yaratmaq barədə razılığa gəldilər. Bu, TRIPP-in tədricən siyasi təşəbbüsdən praktik hazırlıqlara keçdiyini göstərir.

Azərbaycan üçün layihənin əhəmiyyəti göz qabağındadır: Naxçıvan və Türkiyə ilə yeni əlaqə nəqliyyatın şaxələndirilməsi üçün imkanları genişləndirir. Türkiyə üçün bu, Azərbaycana və daha sonra Orta Asiyaya əlavə quru yolu ilə çıxış təmin edir. Ermənistan üçün bunun əhəmiyyəti daha da böyük ola bilər.

İrəvan uzun müddətdir davam edən nəqliyyat təcridindən çıxmaqda və ərazisini regional infrastrukturun bir hissəsinə çevirməkdə maraqlıdır. Bu mənada, TRIPP Ermənistan üçün Azərbaycan və Naxçıvan arasında sadəcə bir yol hissəsi deyil. Bu, ölkənin şərq-qərb ticarət əlaqələrinə yenidən inteqrasiyası üçün potensial bir vasitədir. Azərbaycan və Türkiyə ilə nəqliyyat əlaqələri bərpa olunarsa, Ermənistan tranzit gəlirləri əldə edə, infrastruktura investisiya cəlb edə və regional iqtisadiyyatdakı rolunu gücləndirə biləcək.

Məhz burada Ermənistanın maraqları birbaşa Gürcüstanın maraqları ilə kəsişməyə başlayır. İndiyə qədər Gürcüstan ərazisi Azərbaycan və Türkiyə arasında əsas quru körpülərindən biri və Transxəzər marşrutunda mühüm bir əlaqə olub. Ermənistan ərazisində real alternativlərin ortaya çıxması bu rolu potensial olaraq zəiflədir.

Bu, mütləq Gürcüstanın yerindən tərpənməsi demək deyil. Daha çox ehtimal olunan ssenari, bölgədə bir neçə marşrutun yaranması və daşıyıcıların qiymət, sürət və etibarlılığa əsasən aralarında seçim etməsinə imkan verməsidir. Gürcüstan iqtisadiyyatı üçün bu o deməkdir ki, təkcə coğrafiya artıq kifayət qədər üstünlük olmayacaq. Müəyyən yük axınları uğrunda rəqabət aparmaq lazım gələcək.

Məhz buna görə Orta Dəhlizdə yük dövriyyəsinin yeddi dəfə artması ilə bağlı mübahisə rəqabət məsələsini aradan qaldırmır. Bazarın böyüməsi bir neçə nəqliyyat marşrutu üçün imkanlar yaradır. Lakin bu, həm də ən gəlirli yükün dəyərini artırır. Daşıyıcılar üçün hansı marşrutun siyasi cəhətdən dominant hesab edilməsinin əhəmiyyəti yoxdur. Onlar tariflər, çatdırılma müddətləri, sərhəd prosedurlarının sayı, ötürmə qabiliyyəti və daşımaların proqnozlaşdırıla bilməsi ilə maraqlanırlar.

Bu baxımdan, TRIPP-nin ortaya çıxması Orta Dəhlizin özünü deyil, onun daxilindəki balansı dəyişə bilər. Əgər Azərbaycan, Türkiyə və Avropa bazarları arasında bəzi yüklər daha rahat alternativ marşrut taparsa, tranzit trafiki artmağa davam etdikcə Gürcüstanın ümumi tranzit axınındakı payı dəyişə bilər.

Bu səbəbdən Anakliya xüsusilə vacibdir. Bu dərin dəniz limanı Gürcüstan marşrutunu gücləndirə və quru alternativlərinin dəniz logistikasını tam əvəz edə bilmədiyi ərazilərdə ona üstünlük verə bilər. Lakin Anakliyaya maraq özü rəqabətin olmamasını sübut etmir. Əksinə, bu, Gürcüstanın yeni marşrutlar ortaya çıxdıqca cəlbedici qalmasına imkan verən nəqliyyat sisteminin elementlərini gücləndirməli olduğunu göstərir.

Nəticədə, Tiflis üçün bu, konkret marşrut deyil, dəyişən regional sistemə inteqrasiya imkanıdır. Əgər Gürcüstan dəmir yolu, limanlar və avtomobil nəqliyyatı arasında effektiv əlaqələr təklif edə bilsə, yeni quru yolları onun rolunu mütləq azaltmayacaq. Əksinə, bir neçə bir-biri ilə əlaqəli marşrut ümumi ticarət həcmini artıra bilər.

Lakin buna nail olmaq üçün Tiflis digər iştirakçıların maraqlarını nəzərə almalı olacaq. Azərbaycan nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirməkdə və Naxçıvanla əlaqələrini gücləndirməkdə maraqlıdır. Ermənistan əsas bazarlar arasındakı mövqeyindən kommunikasiyaları açmağa və iqtisadi fayda əldə etməyə çalışır. Türkiyə Azərbaycan və Orta Asiya ilə quru yol əlaqələrini genişləndirməkdə maraqlıdır. Orta Asiya dövlətləri üçün Avropa bazarlarına əlavə və daha davamlı çıxış əldə etmək imkanı vacibdir.

Bütün bu maraqlar mütləq Gürcüstanın maraqları ilə üst-üstə düşmür. Lakin Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat coğrafiyasını formalaşdıran məhz onların birləşməsidir. Ona görə də, Tiflis üçün TRIPP-i yalnız Gürcüstan tranzitindən potensial olaraq nə qədər yük götürə biləcəyinə əsasən qiymətləndirmək səhv olardı. Hər bir əsas oyunçunun birdən çox seçiminin olduğu bir sistemdə Gürcüstanın rolunu anlamaq daha vacibdir.

Bu, xüsusilə vacibdir, çünki marşrutlar arasında rəqabət onlar arasında əməkdaşlığa mane olmur. Gələcəkdə yük axınlarının təyinat yerindən, yük növündən və daşınma şəraitindən asılı olaraq Gürcüstan və Ermənistan marşrutları arasında bölüşdürülməsi tamamilə mümkündür. Bu halda Orta Dəhliz öz əhəmiyyətini itirməyəcək, lakin Xəzər və Avropa bazarlarını birləşdirə bilən yeganə logistika konfiqurasiyası olmaqdan çıxacaq.

Gürcüstanın nəqliyyat strategiyası üçün əsas çətinlik də elə buradadır. Tiflis tranzit rolunu qorumaq üçün alternativlərin olmamasına etibar edə bilməz. Region tədricən tək dominant quru yolundan bir neçə bir-biri ilə əlaqəli dəhlizlər sisteminə keçir. Gürcüstanın uğuru yeni marşrutlardan birini "rəqabətsiz" elan etmək qabiliyyətindən deyil, bu sistemə uyğunlaşma qabiliyyətindən asılı olacaq.

Ona görə də, Kobaxidze TRIPP-i tamamlayıcı kimi təqdim etməkdə haqlıdır, lakin yalnız bir vacib şərtlə: Gürcüstan nəqliyyat şəbəkəsinin genişlənməsini yalnız öz tranzit biznesini qorumaq məsələsi kimi deyil, regional miqyaslı bir proses kimi qəbul etməlidir.

Yeni marşrutların açılması Azərbaycana nəqliyyat əlaqələrini şaxələndirmək, Ermənistana iqtisadi və nəqliyyat reinteqrasiyası üçün şans, Türkiyəyə Qafqaz və Orta Asiya ilə əlaqələrini genişləndirmək, Orta Asiya dövlətlərinə isə qlobal bazarlara əlavə çıxış imkanı verir. Gürcüstan üçün bu, regional əlaqə sistemində onun rolunu yenidən təsdiqləmək zərurəti deməkdir.

Ona görə də, TRIPP həm tamamlayıcı, həm də rəqib ola bilər. Bu, ümumi nəqliyyat həcmlərini artıra bilər, eyni zamanda, ayrı-ayrı ölkələrin tranzit biznesindəki payını dəyişdirə bilər. Məhz buna görə də Tiflis layihəyə öz marşrutlarına təhlükə prizmasından deyil, daha geniş baxışla baxmalıdır. Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat konfiqurasiyasında qalib rəqabətin olmamasını ən yüksək səslə bəyan edən deyil, regional iştirakçılara ümumi əlaqə sistemində ən təsirli yer təklif edə bilən olacaq.(AYNA)

Zaur Nurməmmədov

ABŞ, Çin və kənarda qalan Rusiya:

Admin — Thu, 08 Oct 2026 09:51:35 +0400

Bakı qlobal güc balansına öz prizmasından baxır

Yenixeberorg.biz: Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin dünyada yalnız iki supergücün – ABŞ və Çinin olduğunu və “üçüncüsünün olmadığını” bəyan etməsi Rusiyanın ekspert və media dairələrində geniş rezonansa və fəal müzakirələrə səbəb olub. Bu bəyanat hakim “Yeni Azərbaycan” Partiyasının VIII qurultayında səsləndirilib.

Əslində, Əliyev çıxışında ABŞ və Çini Azərbaycanın xarici siyasət uğurları kontekstində xatırladıb. O vurğulayıb ki, Bakı hər iki qlobal güc mərkəzi ilə strateji tərəfdaşlıq qurmağa nail olub: Pekinlə hərtərəfli strateji tərəfdaşlıq haqqında Bəyannamə, Vaşinqtonla isə Strateji Xartiya imzalayıb. Ehtimal ki, “üçüncü yoxdur” ifadəsini müasir dünya sisteminin ikitərəfli xarakterini ifadə etmək üçün işlədib və əlavə edib ki, Azərbaycanın Avropa İttifaqının 10 ölkəsi ilə də strateji tərəfdaşlıq haqqında sazişləri var. Bununla belə, çıxışın həmin hissəsində Rusiyanın adı ümumiyyətlə çəkilməyib.

Rusiyanın KİV-ləri və “turbovətənpərvər” yönümlü kanalları Moskvanın supergüclər siyahısında yer almamasını siyasi siqnal kimi təqdim ediblər. “Əliyev Rusiyanı supergüclər sırasından çıxardı” kimi başlıqlarla materiallar dərc olunub. Həmin KİV-lər iddia edirlər ki, Rusiyanı dünyanın ən güclü hərbi və nüvə dövlətlərindən biri olaraq qlobal gündəmə təsir etməkdə davam edir. Onlar Azərbaycanı Cənubi Qafqazda sabitliyin asılı olduğu əsas regional oyunçu ilə münasibətləri korlamamağa da çağırırlar.

Müxalifət və xarici media, o cümlədən “The Moscow Times”, habelə Ukrayna və Belarusun müstəqil media resursları Əliyevin sözlərini daha radikal şəkildə şərh ediblər. Onlar hazırkı qlobal hadisələr fonunda Kremlin geosiyasi ambisiyalarının “açıq şəkildə kənara qoyulması” və ya “alçaldılması” barədə materiallar yayıblar.

Yerli analitik resurslar isə xarici şərhçiləri Prezidentin sözlərinin mənasını qəsdən təhrif etməkdə və süni şəkildə qalmaqal yaratmaqda ittiham ediblər. Onlar xatırladıblar ki, Vladimir Putin özü də əvvəlki illərdə – məsələn, “Bild” nəşrinə müsahibəsində və 2016-cı ildə Sankt-Peterburq Beynəlxalq İqtisadi Forumunda – Rusiyanın supergüc statusuna iddia etmədiyini açıq şəkildə bildirib, həmin dövrdə ABŞ-ı “yeganə supergüc” kimi qəbul etdiyini vurğulayıb. Buna görə də Əliyevin fikri Moskva ilə düşmənçilik nümayişi deyil, dünya iqtisadiyyatı və texnoloji təsirə dair praqmatik qiymətləndirmənin ifadəsi kimi qəbul edilir.

Ekspertlər qeyd edirlər ki, Əliyevin bu bəyanatı Bakının ən böyük qlobal oyunçular arasında səmərəli balans yarada və milli maraqlarını müdafiə edə bilən “orta güc” kimi özünəinamını nümayiş etdirir.

Baş verənləri necə izah etmək olar? Prezident Əliyev əslində iki supergüc haqqında bu bəyanatı ilə nə demək istəyib? Və bu vəziyyət Rusiya ilə Azərbaycan arasında onsuz da mürəkkəb olan münasibətlərə hər hansı şəkildə təsir göstərə bilərmi?

Pressklub.az-ın suallarını cavablandıran Şərqi Avropa ölkələri üzrə rusiyalı ekspert, jurnalist və analitik Vadim Dubnov (Praqa) hesab edir ki, bu cür mülahizələr, qiymətləndirmələr və geosiyasətə yetirilən xüsusi diqqət dünyanın bölüşdürülməsi ilə bağlı artıq köhnəlmiş təsəvvürün təzahürüdür və indi bu təsəvvür dəyişir.

“Yəni, Rusiya gedir, Rusiya artıq supergüc deyil və həm Ermənistan, həm də Azərbaycan strateji əməkdaşlığı tamamilə başqa güclərlə quracaq, dünya düzəninin də fərqli olduğunu iddia edəcək.

Əslində isə dünya necə qurulubsa, elə də qalır. Rusiyanın Qafqazdakı mövqeyi nə güclənir, nə də zəifləyir. Bu cür bəyanatlar daha çox özünü yeni tarixin yaradıcısı kimi təqdim edən liderlərin özünütəsdiqinə yönəlib.

Məncə, məsələ bundan ibarətdir: Əliyev qurultayda sadəcə özünün yaratdığı yeni Azərbaycanı təqdim edib və bu yeni səhifə Rusiyasız yazılır”, – analitik bildirib.

Onun sözlərinə görə, bu baxımdan nəzəri yanaşmalarla tamamilə praktiki məsələləri bir-birindən ayırmaq lazımdır. Praktik baxımdan Rusiya Ermənistanda hələ də ehtiyac duyduğu bütün infrastrukturlara nəzarət edir.

“Azərbaycanla Rusiya arasında da tamamilə praktiki maraqlar və əlaqə mexanizmləri mövcuddur və burada zərrə qədər də dəyişiklik yoxdur.

Mən kifayət qədər mifik xarakter daşıyan geosiyasi yanaşmaları davam edən praktik proseslərdən ayırardım. Bununla belə, sözlərin əhəmiyyəti var və bu mövqe nümayişi müxtəlif ölkələrdəki siyasətçilərin ictimai bəyanatları üçün fon rolunu oynayacaq. Amma bundan artıq olmayacaq. Mən bütün bunlara həddindən artıq böyük əhəmiyyət verməzdim”, – Dubnov fikrini yekunlaşdırıb.

Rauf Orucov

HƏMAS-ın məğlubiyyəti – yeni Fələstinin, Yaxın Şərqin qurulması -

Admin — Wed, 07 Oct 2026 16:53:00 +0400

HƏMAS-ın İsrailə hücumundan üç il ötür. Bu siyasi-hərbi qruplaşma 2023-cü il oktyabrın 3-də yəhudilərin "Simxat Tora bayramı"nda "əl-Əqsa Tufanı" adı altında əməliyyata başlayıb. İsrail isə ona qaşı "Dəmir qılınclar" adı altında cavab tədbirləri görüb.

Yenixeberorg.biz: Bu müharibə gözlənilməz sayılsa da, Qəzza zolağının hərbiləşdirilməsi, bölgənin "barıt çəlləyinə" çevrilməsi planları gözlənilən idi. HƏMAS-ın əsas hədəfi İsrail dövlətinin məhv edilməsidir. Onun ideologiyası, siyasəti, silahlı mübarizəsi də bu istiqamətdir.

2006-cı ildə Qəzza sektorunda keçirilmiş seçkinin nəticələrinə əsasən, qalib gəlmiş hərəkat yerli hökumətə sahib olandan sonra qruplaşma hədəfləri istiqamətində fəallığını artırmağa başladı. Sponsoru sayılan ölkələrə təşkilatın liderlərinin səfərləri və davamlı təmaslar onlardan İsrailə qarşı proksi qüvvə kimi istifadə olunacağını istisna etmirdi.

Bu baxımdan, İsrail dövləti və onun müttəfiqləri HƏMAS-ın silahsızlaşdırılmasına əvvəlcədən hazırlaşırdı.

Onun terror təşkilatı olaraq tanınması və danışıqlar aparmaq üçün tərəf olmadığı beynəlxalq ictimaiyyətin bu istiqamətdə atdığı ilk başlıca addım sayıla bilər. Bunun ardınca hərəkat liderlərinə və ona bağlı sponsorlara, ayrı-ayrı fiziki şəxslərə ABŞ, Britaniya, Avropa İttifaqı, Yaponiya və başqalarının sanksiya tətbiq etməsi onun iqtisadi cəhətdən zəifləməsinə xidmət edirdi.

Ancaq zolaqda hakimiyyəti ələ keçirəndən 17 il sonra qruplaşmanın İsrailə hücumu regionda vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. İsrail HƏMAS-a qarşı üçmərhələli planla əməliyyatlara başladığını elan etdi:

-hava zərbələri və qurudan genişmiqyaslı əməliyyatlar. Bura tunellər, komanda məntəqələri məhv etmək daxil idi;

- zolaqda nisbətən zəif sürətli təmizləmə əməliyyatlarının aparılması;

- yeni təhlükəsizlik reallığının yaradılması və məsuliyyətdən imtina.

HƏMAS-a qarşı hərbi əməliyyatlar Yaxın Şərq regionunda yeni mənzərənin yaranmasına da təsir göstərib. Xüsusən bölgədəki İsrail və ABŞ-yə qarşı olan qruplaşmalar hərbi əməliyyatlar nəticəsində zəiflədi.

HƏMAS Siyasi Bürosunun baş katibi İsmayıl Həniyənin Tehranda öldürülməsi bölgədəki liderlərin hədəfdə olduğuna işarə idi. İsrail HƏMAS başçılarını xarici ölkələrdə də zərərsizləşdirəcəyini gizlətmir, günümüzədək bu istiqamətdə əməliyyatı davam etdirir. Livanın "Hizbullah" qruplaşmasının lideri Həsən Nəsrullahın öldürülməsi də bu sıradan sayılır. Çünki bu qruplaşma da İsrailə qarşı HƏMAS-la eyni mövqedən çıxış edirdi.

İsmayıl Həniyənin öldürülməsi hərəkat daxilində müəyyən parçalanmaya nail olsa da, Yəhya Sinvar Qəzza zolağında mübarizəni davam etdirəcəyini, xaricdəki qruplaşma liderlərinin təşkilat adından danışmaq hüququnun olmadığını bildirmişdi. 2024-cü il oktyabrın 16-da onun öldürülməsi HƏMAS-da danışıqlar və sülhə meyilli qüvvələri ortaya çıxardı. Düzdür, bundan bir neçə ay öncə Fələstin Azadlıq Təşkilatını (FAT) tanımayan HƏMAS Pekində Fələstinin daha 12 təşkilatı ilə birlikdə toplantı keçirərək Bəyannamə qəbul etmişdilər.

Sənəddə FAT Fələstin xalqının yeganə qanuni nümayəndəsi kimi təsdiq edilmişdi, müvəqqəti Milli Barışıq hökumətinin yaradılması razılaşdırılmış, HƏMAS və İslami Cihad da daxil olmaqla Fələstin qruplaşmalarının Milli Şurasının formalaşdırılması, BMT qətnamələrinə əsasən, paytaxtı Qüds olan müstəqil Fələstin dövlətinin qurulması kimi məsələlər elan edilmişdi.

Hadisələr Qəzza zolağında sülhün yaranacağına aparırdı. ABŞ Prezidenti Donald Trampın 2025-ci ilin sentyabr ayında açıqladığı 20 bəndlik Qəzzada Sülh Planı bunu təsdiqlədi. Həmin planda uyğun olaraq müharibənin dərhal dayandırılması, girov və məhbus mübadiləsi, eləcə də beynəlxalq nəzarət altında keçid dövrünü və bölgənin bərpasını nəzərdə tutan hərtərəfli təşəbbüslər nəzərdə tutulurdu.

Qəzza zolağında atəşkəs 2025-ci il oktyabrın 10-da qüvvəyə mindi. Bununla regionda yeni dönəmin başlanğıcı qoyuldu. Sülh planında ən çətin bölmə HƏMAS-ın tərk-silah edilməsi və amnistiyadır. Orada silahlarını təhvil verən və dinc birgəyaşayışa sadiq qalan hərəkat üzvlərinə amnistiya verilir, bölgəni tərk etmək istəyənlərə isə təhlükəsiz keçid təmin olunur. HƏMAS gələcək idarəçilikdə birbaşa və ya dolayısı ilə iştirak etməyəcək.

HƏMAS-ın sıradan çıxarılması və zəiflədilməsi Yaxın Şərqdə bir sıra hadisələrin baş verməsinə də yol açmış oldu. Suriyada Bəşşar Əsəd rejimi devrildi. Ölkəyə əvvəllər silahlı qruplaşmalardan birinə başçılıq etmiş Əhməd Əş-Şaraa rəhbərlik etməyə başladı. O, hazırda Suriyanın keçid dövrü üçün beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilən prezidentidir.

İsrail və ABŞ İrana hücum etdi. İslam Respublikasının ali rəhbəri ayətullah Seyid Əli Xamenei öldürüldü. Bununla, İranla ABŞ arasında yeni dönəm danışıqlar prosesi başladı.

ABŞ-nin qoşunlarını Suriya və İraqdan çıxarması da regionda təhlükəsizlik baxımdan yeni mənzərənin yaranacağından xəbər verir.

Sülh Şurası Qəzzanın yenidən qurulması üçün uzunmüddətli maliyyə və iqtisadi inkişaf proqramları - məsələn, 2026-cı ilin sentyabrında açıqlanan 2,45 milyard dollarlıq ilkin 6 aylıq bərpa planı - həyata keçirməyi hədəfləyirdi. Bu Şuraya ABŞ və Azərbaycan da daxil olmaqla 21 təsisçi ölkə və qonşu dövlətlər daxil idi. Sonradan siyahıya Belarus, Albaniya, Kamboca, Misir, El Salvador və Küveyt kimi ölkələr də əlavə olundu.

Azərbaycan Fələstinin müstəqilliyini 1992-ci ildən tanıyır. O, Fələstində məktəb tikintisində, BMT-nin Fələstinli Qaçqınlara Yardım və İşlərin Təşkili üzrə Yaxın Şərq Agentliyi (UNRWA) xətti ilə dəstək, həmçinin dövlət təqaüdləri hesabına fələstinli gənclərin Azərbaycanda ali təhsil alması kimi layihələr həyata keçirib.

Rəsmi Bakı BMT-də Fələstin məsələsi ilə bağlı səsvermələrdə Fələstinin mövqeyini müdafiə edib, ikidövlətli həll ideyasının, paytaxtı Şərqi Qüds olan müstəqil Fələstin dövlətinin yaranmasının lehinə səs verib.

Azərbaycan xarici siyasi kursunu bu istiqamətdə davam etdirir.

HƏMAS-ın zəiflədilməsi Fələstinin müstəqilliyinin geniş miqyasda tanınmasına da yol açıb. Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya kimi ölkələr artıq onu rəsmən tanıyıb.

Bu hadisə regionda maraqları olan güclərin mübarizəsinin hərbdən siyasi-diplomatik müstəviyə keçdiyini göstərir. Başqa sözlə, aparıcı güclər regionda bir-biri ilə münasibətləri silah, hərbi əməliyyatlarla deyil, danışıqlar, müzakirələr yolu ilə həll edə bilər.

HƏMAS-ın Qəzza zolağındakı 20 ilə yaxın idarəçiliyinə son qoyulur. Fələstinin dövlət başçısı Mahmud Abbas bu il noyabrın 28-də ölkədə parlament seçkilərinin keçiriləcəyini elan edərək Qəzza zolağındakı seçiciləri bu siyasi kampaniyada fəal iştirak etməyə çağırmışdı. Fələstin parlamenti sonuncu dəfə 2007-ci ildə toplanıb. Bu, HƏMAS-ın Fələstinin inkişafına mane olduğunu təsdiqləyən amillərdəndir. Hərəkat fəaliyyətdə olduğu müddətdə Ramallahla daim münaqişədə, qarşıdurmada olduğundan, FAT-ı tanımadığından dövlətin müstəqilliyinin inkişafı yönündə addımlar atılmasında çətinliklər yaşanırdı. HƏMAS tutduğu reallaşması mümkün olmayacaq idealları ilə Fələstinin ərazi bütövlüyünün təmin olunmasına da problem yaşadırdı.

Dövlətin ərazisinin bölünməsi, parçalanması azmış kimi, idarəetmədə də mərkəzdənqaçma baş verirdi.

Beləliklə, hərəkatın zəiflədilməsi vahid Fələstin dövlətinin yaranmasına mane olanları da tərk-silah edəcək. Bu dövlətdə yeni hökumətin qurulması Yaxın Şərqdə pozuculuq, qarşıdurma, müharibə vəziyyəti yaradanların da sıradan çıxmasına töhfə verə bilər. Çünki həmin qüvvələr, yaxud ölkələr regionda maraqlarını Fələstin məsələsi üzərindən reallaşdırmaq istəyirlər.

Hərəkatın sıradan çıxarılması həm də "İsrailin siyasi xəritədən silinməsi" kimi ideyanın mümkünsüzlüyünü göstərir.

Fələstin yüz ilə yaxındır, çağdaş dünya siyasətinin də aparıcı mövzularındandır. O, Yaxın Şərqdə bir düyündür. Ancaq HƏMAS-ın və regiondakı ona oxşar başqa qüvvələrin sıradan çıxması, zəiflədilməsi onun açılması üçün başlanğıc sayıla bilər. Ona görə də min il əvvəl olduğu kimi, bölgənin taleyi yenə Fələstinə bağlıdır.(Report)

Paşinyanın Aİİ-Aİ oyunu Ermənistanı hara aparır? -

Admin — Wed, 07 Oct 2026 14:45:28 +0400

Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iki stulda eyni anda əyləşmə siyasəti, yəni həm Avropa İttifaqına (Aİ) yaxınlaşma, həm də Avrasiya İqtisadi İttifaqında (Aİİ) qalma istəyi getdikcə mürəkkəb xarakter almağa başlayır. Dəfələrlə rəsmi Moskvanın "eyni anda bir-birinə zidd iki ittifaqda iştirak etmək olmaz" bəyanatlarını qulaqardına vuran Paşinyan Aİ ilə inteqrasiyanı dərinləşdirir (6 oktyabr tarixində Aİ rəsmisi Ermənistanla viza liberallaşdırılması məsələsini gündəmə gətirib), Aİİ ilə əməkdaşlığı davam etdirmək istədiyini bildirir.

Yenixeberorg.biz: Paşinyan bu siyasəti alternativlərin yaradılması kimi təqdim edir. Onun fikrinə görə, Aİ-yə inteqrasiya heç də Aİİ-dən çıxmaq mənasına gəlmir. Hökumət başçısı müxtəlif iqtisadi tərəfdaşlarla əlaqələri genişləndirməyi manevr imkanlarını artırma kimi təqdim edir. Amma burada ciddi bir problem var. İqtisadi və siyasi inteqrasiyalar arasında ciddi sərhədlər var. Əgər məsələ Aİ-yə üzvlüyə çevrilsə, bu, Ermənistanın Aİİ-dəki statusuna uyğun gəlməyəcək. Burada diqqət ediləsi məqam odur ki, həm Aİ, həm də Aİİ gömrük ittifaqlarıdır. Hazırda Ermənistan Aİİ-nin ümumi gömrük tarifləri və ticarət siyasəti ilə bağlı öhdəliklər daşıyır. Amma Aİ-yə üzv olsa, bu dəfə bu qurumun vahid gömrük və ticarət siyasətinə qoşulmalıdır. Buna görə də eyni anda iki stulda əyləşmək mümkün deyil. Çünki iki sistemin tarifləri, ticarət razılaşmaları, texniki standartları və üçüncü ölkələrlə münasibətlər üzrə qaydaları tamamilə eyni deyil. Aprel ayında Rusiya lideri Vladimir Putin də Paşinyanla görüşündə bu məsələyə eyham vuraraq bildirib ki, məsələ siyasi yox, iqtisadi xarakter daşıyır. Ermənistan həm Aİİ-də, həm də Aİ-də eyni vaxtda qala bilməz. Həmin görüşdə Putinin Ermənistanın Rusiyadan qazı Avropa qiymətlərindən xeyli ucuz aldığına diqqət çəkib. Putin hər nə qədər məsələ siyasi deyil desə də, görünən odur ki, burada əsas problem elə siyasi məsələdir. Çünki Ermənistan Aİ-yə üzvlüklə bağlı xarici siyasət prioritetlərini, iqtisadi inteqrasiya modelini, xarici ticarət siyasətini, enerji və təhlükəsizlik əlaqələrini, normativ-hüquqi sistemini də dəyişməlidir. Bu da öz növbəsində Rusiyanın Ermənistan üzərindəki iqtisadi, siyasi və təhlükəsizlik təsir mexanizmlərinin zəifləməsi deməkdir.

Ermənistanın Aİ kursu ittifaq daxilində də narahatlıqlar yaradıb. Cari ilin may yayında 4 üzv ölkənin liderləri bildiriblər ki, Ermənistanda Aİ və Aİİ arasında seçim üçün referendum keçirilməlidir. Paşinyan isə vaxt qazanmaq üçün bildirib ki, Aİ-yə üzvlük üçün real institsuional baza formalaşmalıdır.

Rusiya isə Ermənistanın qərarsızlığından narahatdır və bir sıra rəsmilərinin dili ilə İrəvanı qərar verməyə səsləyir. Hətta Kremlin kulislərində İrəvanın iştirakı olmadan yeni əməkdaşlıq formatının yaradılması barədə fikirlər də səsləndirilir.

Belə bir ssenarinin reallaşması Ermənistan üçün ciddi risk deməkdir. Paşinyan iki ittifaq arasında seçimdən yayınaraq vaxt udmağa, manevr etməyə çalışdığı halda, Aİİ üzvləri öz aralarında yeni iqtisadi və siyasi mexanizmlər formalaşdıra bilərlər. Bu isə alternativlər yaratmağa çalışan İrəvanın alternativsiz qalması deməkdir. İrəvansız Aİİ isə Ermənistanın iqtisadi və siyasi çəkisinə ciddi təsir edə bilər. Bazardakı imkanlar, ticarət əlaqələri, ticarət dövriyyəsini nəzərə alsaq, bu prosesin Ermənistan üçün fəlakət olduğunu deyə bilərik.

İrəvansız Aİİ ssenarisinin Ermənistan üçün nəticələri isə daha konkret iqtisadi sahələrdə özünü göstərə bilər. Birincisi, Aİİ ölkələri Ermənistanı mövcud ticarət zəncirlərindən tədricən kənarlaşdıraraq gömrük rüsumlarının bölüşdürülməsi və qarşılıqlı ticarət mexanizmlərində yeni model formalaşdıra bilərlər. Bu halda Ermənistan Aİİ daxilində üzv olaraq qalsa belə, ittifaqın yaratdığı iqtisadi üstünlüklərin bir hissəsindən məhrum ola bilər. İkincisi, Aİİ daxilində Qərbin sanksiyalarından daha yaxşı qorunan vahid və ya alternativ maliyyə-hesablaşma mexanizmlərinin formalaşması zamanı Ermənistan ciddi seçim qarşısında qala bilər. Aİ ilə inteqrasiyanı dərinləşdirən İrəvan belə sistemlərdə iştirak etdikdə Qərbin mümkün sanksiya və maliyyə məhdudiyyətləri riskini nəzərə almalı olacaq. İştirak etmədiyi halda isə Aİİ daxilində yaranan yeni ödəniş və hesablaşma imkanlarından kənarda qala bilər. Üçüncüsü, Aİİ ölkələri Ermənistanı keçməyən yeni logistika marşrutlarına və ticarət dəhlizlərinə üstünlük verə bilərlər. Bu isə Ermənistanın tranzit və reeksport imkanlarına birbaşa təsir göstərə bilər.

Üstəlik, belə bir prosesin Ermənistanın dövlət maliyyəsi baxımından daha həssas mərhələyə qədəm qoyduğu bir dövrdə baş vermə ehtimalı vəziyyəti daha kritik edə bilər. Proqnozlara görə, Ermənistanın dövlət borcu 2029-cu ildə təxminən 21 milyard dollara yaxınlaşacaq. Yəni, İMF-nin hesablamalarına görə, Ermənistanın dövlət borcu ÜDM-nin 50 faizindən çox olacaq. Əgər nəzərə alsaq ki, Aİİ Ermənistansız yeni format yarada bilər, deməli bu rəqəmlər də kifayət qədər arta bilər.

Rəqəmlərə müraciət edək. 2025-ci ildə Ermənistanın Aİİ dövlətlərindən idxalı 5 milyard dollar, həmin ölkələrə ixracı isə 3.2 milyard dollar olub. Həmin il Ermənistan Aİİ-nin ümumi idxal gömrük rüsumları büdcəsinə təxminən 319 milyon dollar ödəyib, ittifaqın üzv ölkələri arasında rüsum bölüşdürülməsindən isə təxminən 175 milyon dollar əldə edib.

Bu rəqəmlər göstərir ki, Ermənistan üçün Aİİ ilə münasibətlərin taleyi sırf geosiyasi məsələ deyil. Burada ixrac bazarları, gömrük rejimi, logistika, əmək miqrasiyası və biznes əlaqələri kimi çoxsaylı iqtisadi faktorlar var. Aİ Ermənistana 2 milyard avroluq mal ixrac edib, Ermənistandan isə 0,5 milyardlıq mal idxal edib. 2025-ci ilin rəqəmlərinə görə Ermənistanın Aİİ ilə mal ticarəti Aİ ilə mal ticarətindən təxminən 3 dəfədən də böyükdür. Aİİ Ermənistanın ümumi ticarətinin 37,5 faizini, Aİ isə 11,3 faizini formalaşdırıb. Bu mənzərə Paşinyanın "alternativlərin yaradılması" siyasətinin qarşısındakı əsas iqtisadi sualı ortaya çıxarır: siyasi və institusional istiqaməti dəyişmək mümkündür, bəs hazırkı iqtisadi əlaqələrin yaratdığı boşluğu nə və hansı sürətlə dolduracaq?

Bu sual isə Ermənistanın sürətlə artan dövlət borcu fonunda daha da aktuallaşır. Çünki yeni iqtisadi format yeni bazarlar, investisiyalar, maliyyələşmə və infrastruktur tələb edir. Bu isə kifayət qədər vaxt və maliyyə tələb edən məsələlərdir. Bu isə İMF hesabatlarında göstərilən rəqəmlərin belə bir ssenaridə daha yüksək olacağına işarə edir.

Nəticədə Ermənistanın qarşısında iki istiqaməti eyni vaxtda saxlamaq imkanının sərhədləri getdikcə daralır. İrəvan üçün əsas məsələ isə yalnız hansı ittifaqı seçmək deyil, belə bir seçimin iqtisadi və regional nəticələrini necə idarə etmək olacaq. Aİ-nin hazırda təklif etdiyi viza liberallaşdırılması və "tulapayı" qrantlar, 5-10 ton əriyin bazarlara çıxarılması Rusiya və Aİİ bazarı, ucuz enerji, Aİİ gömrük imtiyazlarının yerini doldura bilməz. Paşinyanın isə emosional qərarla bu boşluğu doldura bilməz. Qısacası, Ermənistan hazırda iki stuldan yıxılmaq və alternativsiz qalmaq riski ilə üz-üzədir...(Report)

Rusiya üçün “yeni Ukrayna” -

Admin — Wed, 07 Oct 2026 11:30:55 +0400

Rusiya-Ermənistan qarşıdurmasının əsas paradoksu: Moskva Ermənistana nə qədər ucadan "Ukraynaya çevrilmə" deyirsə...

Yenixeberorg.biz: Dmitri Medvedev bir daha Rusiyanın siyasi arsenalından "yeni Ukrayna" formulunu çıxardı. Bu dəfə Ermənistanla bağlı. İranın Dövlət Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinə verdiyi müsahibədə o, hazırkı Ermənistan rəhbərliyinin seçdiyi siyasi vektorun "yaxşılığa aparmayacağını" bildirdi və respublika üçün ən pis ssenarini onun "yeni Ukraynaya" çevrilməsi kimi təsvir etdi. Bu, təsadüfi söz yanılması deyil və rus siyasətçisinin ilk belə ifadəsi də deyil. Moskva getdikcə İrəvanın müstəqil xarici siyasət seçimlərini dövlətin suveren qərarı kimi deyil, qaçılmaz olaraq fəlakətə səbəb olacaq təhlükəli bir təcrübə kimi təsvir edir.

Lakin bu, təbii bir sual doğurur: Rusiya nümayəndələri Ermənistanı Ukraynanın taleyi ilə bağlı dəfələrlə xəbərdar edirlərsə, bu xəbərdarlıqlarla nəyi nəzərdə tuturlar? Çünki "yeni Ukrayna" ifadəsi çoxdan adi siyasi müqayisə olmaqdan çıxıb. Rusiyanın rəsmi müzakirələrində Ukrayna ssenarisi artıq sadəcə geosiyasi dönüşlə deyil, müharibə, infrastrukturun dağıdılması, ərazi itkisi, böyük insan itkiləri və Rusiya ilə uzunmüddətli qarşıdurma ilə əlaqələndirilir. Ona görə də, yüksək vəzifəli bir Rusiya rəsmisi İrəvana "yeni bir Ukraynaya çevrilmə" dedikdə, bu, politoloqun akademik nəsihəti kimi deyil, çox ciddi bir siqnal kimi səslənir: Rusiyanın orbitindən çox uzaqlaşma!

Məhz ona görə də bu cür ifadələrin təkrarlanması xüsusi diqqətə layiqdir. Siyasətçi bir dəfə sərt metafora işlədirsə, bunu emosional ritorika kimi qəbul etmək olar. Belə bir konstruksiya Ermənistan haqqında sistemli Rusiya söhbətinin bir hissəsinə çevrildikdə, başqa bir sual yaranır: xəbərdarlıq harada bitir və siyasi təzyiq harada başlayır? Axı İrəvan hazırda Rusiya, Avropa Birliyi, ABŞ, İran və digər güc mərkəzləri ilə eyni vaxtda münasibətlər qurmağa çalışır. Lakin Moskvanın bu dönüşün müəyyən məhdudiyyətlərinin olmasını təmin etməkdə açıq şəkildə marağı var. Medvedev mahiyyət etibarilə Ermənistan cəmiyyətinə deyir: xarici siyasətdəki dəyişikliyin bir qiyməti var.

Və hekayənin ən maraqlı hissəsi burada ortaya çıxır. Sırf hipotetik olaraq Rusiyanın Ermənistana qarşı siyasi təzyiqdən hərbi ssenariyə keçmək qərarına gələcəyini fərz etsək, logistika məsələsi həqiqətən də həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Rusiyanın Ermənistanla quru sərhədi yoxdur. Nəzəri olaraq, Rusiya qüvvələrinin Şimali Qafqazdan Ermənistana qurudan irəliləməsi Gürcüstan ərazi mübahisəsinin həllini tələb edəcək. Lakin bu, geosiyasi mənzərəni tamamilə dəyişdirir.

Gürcüstanın artıq Rusiyanın hərbi müdaxiləsi ilə bağlı çox konkret tarixi təcrübəsi var. 2026-cı ildə Gürcüstan Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi olaraq Rusiyanın Abxaziya və Cənubi Osetiya bölgəsində hərbi mövcudluğunu saxladığını və bu ərazilər üzərində nəzarətini genişləndirməyə davam etdiyini bir daha təsdiqlədi. Buna görə də, Rusiya hərbi infrastrukturunun Gürcüstan rabitə xətlərinə yaxınlaşa biləcəyi hər hansı bir ssenari ilə bağlı Gürcüstanın narahatlığı fantaziya deyil. Tiflis Rusiya siyasətinə nəzəri dərsliklər vasitəsilə deyil, 2008-ci ilin avqust ayındakı öz təcrübəsi ilə baxır. Lakin burada bir paradoks yaranır: Rusiya potensial olaraq Gürcüstana genişmiqyaslı hərbi manevrlər üçün quru bazası kimi ehtiyac duyacaq, Gürcüstanın özü isə Rusiyanın hərbi mövcudluğunun daha da genişlənməsinin qarşısını almaqda ən çox maraqlı olan dövlətlərdən biridir. Ona görə də, bu gün Rusiyanın Gürcüstan ərazisindən hər hansı bir quru hücumu ideyası təkcə mürəkkəb deyil, həm də olduqca mübahisəli görünür. Bu, təkcə Tiflisin hərbi müqavimətini deyil, həm də siyasi müqavimətini aradan qaldırmaq demək olardı. Başqa sözlə, Moskva bir problem əvəzinə bir neçə problemlə üzləşəcək.

Lakin bu cür müzakirələrdə tez-tez nəzərdən qaçırılan daha vacib bir detal var. Rusiyanın artıq birbaşa Ermənistan ərazisində hərbi infrastrukturu var - Gümrüdəki 102-ci hərbi baza. Bundan əlavə, 2026-cı ilin sentyabrında Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan İrəvanın bu bazanı çıxarmaq məsələsini heç vaxt Moskva qarşısında qaldırmadığını bildirdi. Rusiya xarici işlər nazirinin müavini Mixail Qaluzin öz növbəsində Moskvanın bunu Ermənistan və Cənubi Qafqaz üçün vacib təhlükəsizlik elementi hesab etdiyini söylədi.

Bu, qəribə bir geosiyasi konstruksiya yaradır. Ermənistana hipotetik Rusiyanın təzyiqi mütləq Gürcüstandan keçən tank kolonlarını təsəvvür etməyi tələb etmir. Rusiyanın artıq Ermənistanın özündə hərbi varlığı var. Məhz buna görə də "yeni Ukrayna" söhbəti xüsusilə maraqlıdır: bu, Moskvanın ölkədə fiziki hərbi mövcudluğunu saxladığı və eyni zamanda, Qərblə həddindən artıq yaxınlaşma təhlükələri barədə xəbərdarlıq etdiyi bir vəziyyət fonunda baş verir.

Amma burada belə, Moskva üçün ciddi bir məhdudiyyət yaranır. Ermənistan bu gün özünü Ukraynanın 2014 və ya 2022-ci illərdəki vəziyyətindən tamamilə fərqli bir geosiyasi mühitdə tapır. Cənubda İran, qərbdə Türkiyə, şərqdə Azərbaycan və şimalda Gürcüstan yerləşir. Üstəlik, Şuşa Bəyannaməsində təsbit edildiyi kimi, Türkiyə və Azərbaycan müttəfiqdirlər. Sənəddə tərəflərdən hər hansı birinin müstəqilliyinə, suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və ya beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin təhlükəsizliyinə təhdid yarandığı təqdirdə məsləhətləşmələr və mümkün qarşılıqlı yardım göstərilir.

Və burada Ermənistana qarşı potensial müharibəni sadə Rusiya-Ermənistan məsələsi kimi təqdim etmək cəhdi çox sadə görünməyə başlayır. Cənubi Qafqazda ciddi güc böhranı baş verərsə, Türkiyə amili, Azərbaycan amili, İran amili və təbii ki, Gürcüstan amili qaçılmaz olaraq ortaya çıxır. Cənubi Qafqaz çoxdan bir xarici qüvvənin digər oyunçulara əhəmiyyət vermədən xəritədəki parçaları sakitcə hərəkət etdirə biləcəyi bir məkan olmaqdan çıxıb.

Azərbaycan-Türkiyə amili xüsusilə vacibdir. 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsi iki dövlət arasında münasibətləri müttəfiqlik əməkdaşlığı səviyyəsinə qaldırdı və müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində koordinasiyanı təmin etdi. Sənəddə üçüncü dövlət tərəfindən təcavüz və ya təcavüz aktı baş verərsə, məsləhətləşmələr, ardınca mümkün yardımın həcmi və forması müəyyən edilir. Ona görə də, regionda böyük bir Rusiya hərbi ssenarisinin müzakirəsi avtomatik olaraq yalnız Moskva və İrəvanı deyil, həm də Ankara və Bakını nəzərə almalıdır.

Məhz buna görə də Rusiya siyasi elitası üçün Cənubi Qafqazı köhnə SSRİ xəritəsinin davamı kimi qəbul etmək son dərəcə təhlükəli olardı. Sovet İttifaqı və onunla birlikdə Moskvanın faktiki olaraq təkbaşına Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstanın taleyini müəyyən edə biləcəyi sistem yox oldu. Bu gün Türkiyənin əsas regional NATO gücü, İranın müstəqil güc mərkəzi, Azərbaycan öz hərbi və enerji gücünə, Gürcüstanın Rusiyanın müdaxiləsinin ağrılı təcrübəsinə və getdikcə daha aktiv Qərb strukturlarına sahib olduğu bir ölkə var.

Bu, Medvedev üçün əsas sualı doğurur: Ermənistan "yeni Ukrayna" olarsa, Rusiya bu "yeni Ukrayna" ilə nə etmək niyyətindədir? Sadəcə xəbərdarlıqlar etmək? Siyasi təzyiq tətbiq etmək? İqtisadi alətlərdən istifadə etmək? Hərbi-texniki əməkdaşlığı məhdudlaşdırmaq? Məlumat kampaniyasını gücləndirmək? Yoxsa bu, daha çox şeydir? Hələlik konkret cavab yoxdur. Və məhz buna görə də düstur həm böyük, həm də qeyri-müəyyən səslənir.

Burada başqa bir problem var. Bu cür təhdidlər Moskvanın istədiyinin əksini yarada bilər. Ermənistan cəmiyyətinə nə qədər tez-tez müstəqil xarici siyasətin Ukrayna ssenarisi ilə başa çatacağı deyilirsə, cəmiyyətin bir hissəsi Rusiya siyasətini təhlükəsizlik zəmanəti kimi deyil, potensial təhdid mənbəyi kimi qəbul edə bilər. Bu, bir növ geosiyasi bumeranq yaradır: ölkəni təhlükə barədə xəbərdarlıq etməklə çəkindirməyə çalışmaq köhnə sistemdən kənarda əlavə təhlükəsizlik zəmanətləri axtarmaq istəyini gücləndirə bilər.

Məhz buna görə də Rusiyanın Ermənistan ətrafındakı hazırkı ritorikası getdikcə gərginləşir. Moskva onilliklər ərzində Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı mövcudluğunun ən sabit elementlərindən biri hesab edilən bir ölkədə təsirini tamamilə itirmək istəmir. Lakin zaman dəyişib. İrəvan manevr etmək üçün daha çox imkan qazanıb və regionun özü xeyli çoxqütblü olub.

Medvedevin sözlərini avtomatik olaraq Rusiyanın Ermənistanı hərbi yolla ələ keçirmək planının sübutuna çevirmək səhv də olardı. Hazırda açıq mənbələrdə belə bir dəlil yoxdur. Moskvanın qəti şəkildə Ermənistanı ilhaq etməyi və ya Gürcüstan ərazisindən qoşun yeritməyi planlaşdırdığını iddia etmək təhlil deyil, fərziyyə olardı. Lakin Rusiya rəhbərliyinin Ermənistanın xarici siyasəti ilə bağlı müntəzəm olaraq son dərəcə sərt ritorikadan istifadə etməsi faktını görməzdən gəlmək də eyni dərəcədə səhv olardı.

Və burada Gürcüstan məsələsi həqiqətən çox aşkar olur. Əgər Tiflis Moskvanı diqqətlə dinləyirsə, onda soruşmaq üçün hər cür səbəbi var: Rusiyanın İrəvana xəbərdarlığı harada bitir və regional güc balansında dəyişiklik haradan başlayır? 2008-ci ildən sonra Gürcüstan Rusiyanın hərbi mövcudluğunun genişləndirilməsi ilə bağlı istənilən ssenariyə xüsusilə həssas olub. Buna görə də, Gürcüstanın Cənubi Qafqazdakı təhlükəsizlik məsələlərinə dair ehtiyatlılığı artıq Rusiyanın hərbi müdaxiləsi və sonrakı işğal olunmuş ərazilərdə de-fakto ilhaq siyasəti ilə üzləşmiş bir dövlət üçün tamamilə başa düşülən bir reaksiyadır.

Nəticə demək olar ki, paradoksal bir mənzərədir. Medvedev Ermənistana deyir: “yeni Ukraynaya” çevrilməyin. Ermənistan daha müstəqil xarici münasibətlər sistemi axtarmaqla cavab verir. Gürcüstan Rusiyanın fəaliyyətinə 2008-ci il prizmasından baxır. Türkiyə və Azərbaycan müttəfiqliklərini gücləndirirlər. İran şimal sərhədi yaxınlığında balansdakı hər hansı bir dəyişikliyi diqqətlə izləyir. Bu arada, Rusiya Ermənistanda hərbi mövcudluğunu qorumağa çalışır və eyni zamanda, rəhbərliyi əvvəlki təhlükəsizlik sistemindən imtina etməyin fəlakətə səbəb olacağına inandırmağı çox vacib sayır.

Ona görə də, bu gün "Rusiya Ermənistanı Gürcüstan vasitəsilə, yoxsa Azərbaycan vasitəsilə ələ keçirəcək?" sualını vermək daha vacibdir, yoxsa, Moskva niyə Ermənistan cəmiyyətini dəfələrlə Ukrayna ssenarisinin mümkünlüyünü nəzərdən keçirməyə məcbur edir? Cavab hərbi coğrafiyada deyil, Ermənistanın siyasi oriyentasiyası uğrunda mübarizədədir.

Cənubi Qafqaz köhnə təhdidlərin artıq əvvəlki kimi işləmədiyi bir dövrə qədəm qoyub. Moskva xəbərdarlıqlar edə bilər, Ankara Bakı ilə müttəfiqliyini gücləndirə bilər, Tiflis öz təhlükəsizliyini gücləndirə bilər, Tehran öz maraqlarını qoruya bilər və İrəvan onlar arasında balans yaratmağa çalışa bilər. Amma bir məsələ artıq aydındır: böyük oyunçuların heç birinin artıq Cənubi Qafqaz üzərində inhisarı yoxdur.

Və əgər Medvedev həqiqətən Ermənistanı xəbərdar etmək istəyirsə, onda əks sual yaranır: "yeni Ukrayna"nın formulu təzyiq vasitəsinə çevrilmirmi və İrəvanı alternativ təhlükəsizlik zəmanətləri axtarmağa məcbur etmirmi? Bəlkə də hazırkı Rusiya-Ermənistan qarşıdurmasının əsas paradoksu buradadır. Moskva Ermənistana nə qədər ucadan "Ukraynaya çevrilmə" deyirsə, Ermənistan rəhbərliyi bir o qədər belə bir təhdidin siyasi rıçaq kimi istifadə edilə bilməyəcəyi təhlükəsizlik sistemi qurmağı düşünə bilər.(AYNA)

Aqil Qəhrəmanov